Khởi nghĩa Dương Thanh (819–820)

Bối cảnh ở An Nam đầu thế kỷ IX

Đầu thế kỷ IX, An Nam đô hộ phủ của nhà Đường thường xuyên bất ổn. Phạm Lê Huy lưu ý rằng binh lính đồn trú ("An Nam quân") không chỉ gồm người Hán được điều sang mà còn có nhiều người Việt; dưới thời Đô hộ Bùi Hành Lập (khoảng 813 – 817), các thủ lĩnh bản địa như Đỗ Anh Thích hay Phạm Đình Chi đã được biên chế vào quân đội nhà Đường^[1]. Cũng theo ông, số hộ nhà Đường quản lý được ở Hoan Châu giảm từ 6.649 hộ thời Khai Nguyên xuống còn 3.842 hộ thời Nguyên Hòa, tạo điều kiện cho các thủ lĩnh địa phương mạnh lên^[1]. Viên Đô hộ Lý Tượng Cổ bị các sử sách Trung Quốc mô tả là tham lam, hà khắc và mất lòng người^[1].

Dương Thanh và tên gọi khác

Dương Thanh là một hào trưởng. Bản tóm tắt của bài tạp chí nói ông xuất thân từ vùng Hoan Châu; sử cũ chép dòng họ ông nhiều đời làm tù trưởng, và Lý Tượng Cổ đã gọi ông về làm một viên tướng dưới quyền ở phủ thành Tống Bình (nay thuộc Hà Nội)^[1][2]. Từ hai tấm mộ chí đương thời, của chính Lý Tượng Cổ và của một viên quan cùng bị giết là Lý Hội Xương, Phạm Lê Huy cho biết ông còn có tên gọi khác là Dương Trạm Thanh; theo ông, "Thanh" nhiều khả năng là tên húy còn "Trạm Thanh" là tên tự, nhưng đây mới là suy đoán^[1].

Năm 819: chiếm phủ thành

Theo Tư trị thông giám, Lý Tượng Cổ sai Dương Thanh đem khoảng 3.000 quân đi đánh người Hoàng Đồng Man (người Choang) ở miền nam Trung Quốc. Thay vì đi, Dương Thanh cùng con trai là Dương Chí Liệt và người thân tín Đỗ Sĩ Giao quay lại tập kích phủ thành vào ban đêm, đánh vài ngày thì hạ được thành, giết Lý Tượng Cổ cùng vợ con và nhiều thuộc hạ, tổng cộng hơn một nghìn người theo Cựu Đường thư^[1]. Ngày xảy ra biến cố được sử sách chép khác nhau. Cựu Đường thư và Tư trị thông giám ghi vào mùa đông, tháng 10 năm 819. Phạm Lê Huy đối chiếu hai tấm mộ chí, cùng ghi cái chết của hai viên quan vào ngày 19 tháng 8 âm lịch (mùa thu) năm Nguyên Hòa thứ 14, rồi kết luận đó mới là ngày phủ thành thất thủ; tháng 10 là lúc triều đình Trường An nhận được tin báo của quan Kinh lược sứ ở Quảng Châu^[1].

Triều Đường đáp trả

Triều đình cử Quế Trọng Vũ sang làm Đô hộ. Vua Đường xuống chiếu xá tội và phong Dương Thanh làm thứ sử Quỳnh Châu (Hải Nam), mà theo Phạm Lê Huy thực chất là cách điều ông đi xa để dễ trị tội; Dương Thanh từ chối và đóng chặt biên giới, khiến Quế Trọng Vũ nhiều tháng không vào được An Nam^[1]. Quế Trọng Vũ chuyển sang mua chuộc, dụ hàng các thủ lĩnh địa phương; sử chép Dương Thanh cũng bòn rút thuộc hạ và dùng hình phạt khắc nghiệt, nên lòng người không theo. Chỉ vài tháng sau, hơn 7.000 quân lính ra hàng. Phạm Lê Huy cho rằng con số này gấp đôi hoặc gấp ba số quân ban đầu, nên ngoài sự thay lòng của lực lượng thuộc hạ, nó còn cho thấy khởi nghĩa đã thu hút được nhiều người ủng hộ^[1]. Tháng 2 năm 820 triều đình đổi sang Bùi Hành Lập, nhưng ông qua đời giữa đường nên Quế Trọng Vũ tiếp tục giữ nhiệm vụ^[1].

Năm 820: thất bại

Tướng sĩ An Nam mở cổng thành đầu hàng, giao nộp Dương Thanh và con là Dương Chí Trinh; Quế Trọng Vũ chém đầu hai cha con. Đỗ Sĩ Giao và Dương Chí Liệt chạy về Tạc Khẩu ở Trường Châu (vùng Ninh Bình ngày nay) nhưng sau cũng ra hàng^[1][2]. Phạm Lê Huy đối chiếu ba bộ sử Trung Quốc và Sách phủ nguyên quy để giải thích các ngày lệch nhau: theo ông, Dương Thanh bị giết ngày 29 tháng 3 âm lịch năm 820, triều đình nhận tin báo ngày 7 tháng 6, và đầu Dương Thanh được đưa tới trạm Trường Lạc ở Trường An vào ngày 5 tháng 8. Như vậy khởi nghĩa chỉ tồn tại hơn sáu tháng^[1].

Tranh luận và đánh giá

Đại Việt sử ký toàn thư chép khác hẳn: Quế Trọng Vũ không đánh thắng, Dương Thanh vào vùng người Man Lao cướp phá, và đến năm 828 còn đuổi Đô hộ Hàn Ước về Quảng Châu. Ngô Thì Sĩ từ năm 1800 đã nhận thấy sự lệch này nhưng để ngỏ, còn Khâm định Việt sử thông giám cương mục không theo thuyết của Toàn thư; các nhà nghiên cứu hiện đại như Trần Quốc Vượng và Keith Taylor cũng theo sử Trung Quốc^[1]. Phạm Lê Huy tán thành hướng này và cho rằng người soạn Toàn thư có thể đã nhầm với vụ người Hoàng Đồng Man dưới thời Lý Nguyên Hỷ và vụ "An Nam quân loạn" dưới thời Hàn Ước, hai sự kiện mà sử Trung Quốc không gắn với Dương Thanh^[1]. Wikipedia tiếng Việt vẫn ghi năm mất của ông là 820 hoặc 828 và cho rằng nhiều Đô hộ sau đó còn phải đối phó với tàn dư của cuộc nổi dậy^[2].

Theo Phạm Lê Huy, đây không chỉ là một vụ binh biến nhằm trừ khử viên Đô hộ tham ác mà đã hướng tới một chính quyền tách khỏi sự kiểm soát của nhà Đường; sự thất bại nhanh chóng một phần do tính cách Dương Thanh và việc ông không tạo được lòng tin với các thủ lĩnh miền núi phía bắc. Ông cũng bác giả thuyết của Taylor về mối liên hệ giữa khởi nghĩa với thiền phái Vô Ngôn Thông, vì thiền sư này đến chùa Kiến Sơ vào tháng 9 năm 820, khi cuộc nổi dậy đã tàn^[1]. Keith Taylor gọi đây là "điềm báo trước" cho các biến cố thế kỷ IX – X dẫn đến độc lập^[1].