Khương Tăng Hội (thế kỷ III): nhà sư gốc Khương Cư tu học ở Giao Châu

Xuất thân và những năm tu học ở Giao Châu

Theo bài của Thích Tâm Thiện, Khương Tăng Hội có gốc Khương Cư (Sogdiane, vùng Tây Vực); gia đình nhiều đời sống ở Ấn Độ, cha làm nghề buôn rồi sang Giao Chỉ. Khi ông hơn mười tuổi thì cha mẹ đều mất, sau khi chịu tang ông xuất gia và tu học nghiêm cẩn, được mô tả là giỏi văn chương, tinh thông ba tạng và sáu kinh Nho, hiểu biết nhiều về thiên văn, đồ vĩ^[1]. Bài của Bùi Thị Tỉnh và Dương Thị Thu Hiền cũng viết ông xuất gia, học đạo ở Giao Châu và thông cả tiếng Hán lẫn tiếng Phạn trước khi sang vùng Giang Đông truyền đạo^[2].

Sách Cao tăng truyện không ghi năm sinh và năm mất của ông; Lê Mạnh Thát phỏng đoán ông sinh khoảng 200–220^[1]. Về dòng dõi, Nguyễn Lang cho rằng cả cha và mẹ đều là người Khương Cư, còn Lê Mạnh Thát đặt giả thuyết mẹ có thể là người Việt^[1]. Thầy tổ của ông cũng không rõ: Thích Đồng Niệm lưu ý không có nguồn nào cho thấy "tam sư" của ông là các nhà sư bản địa^[3].

Luy Lâu: bối cảnh Phật giáo ban đầu

Luy Lâu là trị sở quận Giao Chỉ và là đô thị thương mại nơi thương nhân Hoa, Ấn, Trung Á qua lại; các nhà sư dùng nơi này để học tiếng Hán, tiếng Phạn trước khi đi Trung Hoa hoặc Ấn Độ^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết rằng Luy Lâu là trung tâm Phật giáo lớn vào thế kỷ II–III, với hàng trăm tăng sĩ từ Ấn Độ, Trung Hoa, Trung Á và hàng trăm bộ kinh^[4]. Theo lời Đàm Thiên được dẫn trong Thiền uyển tập anh, nơi đây có hơn 20 bảo tháp, hơn 500 tăng và 15 quyển kinh được dịch; do nguồn này ra đời muộn, bài của Bùi Thị Tỉnh khuyên dùng các con số một cách thận trọng^[2]. Cùng thời với Khương Tăng Hội còn có Mâu Tử, tác giả Lý hoặc luận, và nhà sư Ấn Độ Ma Ha Kỳ Vực, được cho là ở chùa Pháp Vân khoảng năm 188–189^[2]. Thích Đồng Niệm xếp ông và Mâu Tử vào số các nhân vật trung tâm của giai đoạn đầu này^[3].

Tác phẩm và tư tưởng thiền

Bài của Thích Tâm Thiện nêu các tác phẩm gắn với ông: An ban thủ ý kinh, Pháp cảnh kinh, Đạo thọ kinh, Lục độ yếu mục, Nê hoàn phạm bối, Đạo hành bát nhã và Lục độ tập kinh. Riêng Lục độ tập kinh gồm 8 quyển với 91 truyện bản sinh và thí dụ. Các bản mục lục của Đạo An, Phí Trường Phòng và Trí Thăng ghi số tác phẩm không giống nhau nên không thể xác định đầy đủ^[1]. Thích Đồng Niệm xếp Lục độ tập kinh, Cựu tạp thí dụ kinh và An ban thủ ý kinh vào nhóm kinh được biên soạn ở Luy Lâu và cho rằng Lục độ tập kinh nêu lý tưởng Bồ Tát xông vào nơi hiểm nạn để cứu chúng sinh^[3]; bài của Thích Tâm Thiện không nhắc đến Cựu tạp thí dụ kinh^[1].

Về thiền học, bài của Thích Tâm Thiện cho biết tựa An ban thủ ý kinh hiểu thiền là sự loại trừ các niệm ô uế trong tâm, trình bày lộ trình từ nhất thiền đến tứ thiền cùng sáu "diệu môn" là tùy tức, sổ tức, chỉ, quán, hoàn, tịnh, và giới thiệu pháp an ban như phương tiện cứu độ chúng sinh nên mang khuynh hướng Đại thừa^[1]. Thích Đồng Niệm nhận xét thiền của ông là sự pha trộn giữa Thiền và Mật, lấy việc ông cầu xá lợi trước vua Ngô làm ví dụ cho yếu tố huyền nhiệm^[3].

Sang Kiến Nghiệp và chùa Kiến Sơ

Bài của Thích Tâm Thiện nêu mốc năm Xích Ô thứ 10 (247) ông đến Kiến Nghiệp, kinh đô nhà Ngô, và nói rõ một chú thích khác trong bài ghi năm 255. Ông dựng nhà tranh, lập tượng và hành đạo; Tôn Quyền cho triệu kiến, rồi ông cảm hóa nhà vua qua pháp hội cầu xá lợi. Sau đó triều đình cho phép truyền đạo và ông lập chùa Kiến Sơ, được xem là trụ sở Phật giáo đầu tiên ở miền Giang Tả. Tôn Hạo từng thử ông bằng cách đặt Nho giáo ngang Phật pháp; ông đáp rằng lời dạy của sách Nho cũng là lời dạy của Phật giáo. Ông hoằng hóa khoảng 30 năm và viên tịch vào năm Thái Khang thứ nhất nhà Tấn (280)^[1]. Bùi Thị Tỉnh dẫn Kenneth Ch'en rằng ông đến Nam Kinh vào năm 247^[2].

Những điểm chưa thống nhất

Mốc đến Kiến Nghiệp là 247 hay 255 không được giải thích trong bài của Thích Tâm Thiện; tuổi mồ côi cũng được ghi là hơn 10 tuổi ở phần chính và 15 tuổi ở một chú thích tiếng Anh; năm sinh chỉ là phỏng đoán của Lê Mạnh Thát^[1]. Bùi Thị Tỉnh chỉ ra rằng trong tựa An ban thủ ý, ông nhắc đến chế độ "tam sư" khi thụ giới, vốn thường được định niên đại sau giữa thế kỷ III, nên niên đại và hoàn cảnh thụ giới của ông còn là câu hỏi^[2]. Các con số về Luy Lâu của Đàm Thiên được ghi trong Thiền uyển tập anh, một nguồn ra đời muộn hơn nhiều so với thế kỷ III^[2]; phần tiểu sử của ông chủ yếu dựa vào các sách như Cao tăng truyện, vốn không ghi năm sinh và năm mất^[1]. Vì vậy các chi tiết trên nên được hiểu là thông tin cần đối chiếu thêm với nguồn Hán văn gốc.