Quần thể di tích Cố đô Huế

Tổng quan

Quần thể di tích Cố đô Huế nằm dọc sông Hương và núi Ngự, là kinh đô của triều Nguyễn^[2][5]. Kinh thành Huế gồm ba vòng thành: Kinh thành, Hoàng thành và Tử Cấm thành^[4][5]. Theo Báo Văn hóa, khi quần thể ở thời điểm hoàn chỉnh nhất có hơn một nghìn công trình kiến trúc^[3].

Xây dựng kinh thành

Theo bài trên VietNamNet, năm 1803 giám thành Nguyễn Văn Yến được vua Gia Long sai đo đạc, cắm mốc để mở rộng đô thành; vua Gia Long cho xây đắp Kinh thành từ năm 1805 và trực tiếp định cách thức xây thành, việc xây dựng kéo dài đến năm Minh Mạng thứ 13 (1832) mới hoàn thành^[5]. Báo Văn hóa cũng ghi công trình khởi đầu khoảng năm 1805, kéo dài gần 30 năm, qua hai đời vua Gia Long và Minh Mạng^[4]. Theo chú thích ảnh trong bài VietNamNet, ngày 21/3 năm Gia Long thứ 4 (1805), quan doanh Quảng Nam đưa dân binh đến xây Kinh thành^[5].

Theo Báo Văn hóa, Kinh thành có diện tích khoảng 520 ha, chu vi hơn 10.500 m, xây theo kiến trúc Vauban với 24 pháo đài, cùng thành phụ Trấn Bình đài (Mang Cá nhỏ)^[4]; VietNamNet cũng nêu kiểu Vauban và 24 pháo đài đặt cách đều quanh thân thành^[5]. Thành có 10 cửa chính, một cửa thông tới Trấn Bình đài và hai cửa thủy quan ở phía đông và phía tây trên sông Ngự Hà^[5].

Ghi danh Di sản thế giới

Ngày 11/12/1993, tại kỳ họp thứ 17 ở Cartagena (Colombia), Ủy ban Di sản thế giới của UNESCO ghi danh Quần thể di tích Cố đô Huế; đây là di sản văn hóa vật thể đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh^[1][2]. Hồ sơ được lập trên cơ sở Công ước UNESCO 1972 và được hoàn chỉnh sau hơn hai năm với sự hỗ trợ của chuyên gia UNESCO^[3]. Theo Báo Văn hóa, UNESCO đánh giá Huế là ví dụ nổi bật của một kinh đô phương Đông, kết hợp triết lý Nho giáo, cảnh quan thiên nhiên, kiến trúc cung đình và bố cục đô thị dọc sông Hương và núi Ngự^[2].

Hư hại và bảo tồn

Báo Nhân Dân cho biết chiến tranh, thiên tai và thời gian làm di sản Huế xuống cấp nặng; năm 1981, Tổng giám đốc UNESCO khi đó là Amadou-Mahtar M'Bow cảnh báo "di sản Huế đang ở trong tình trạng lâm nguy" và kêu gọi cứu vãn khẩn cấp^[1]. Theo Báo Văn hóa, sau năm 1975 hầu hết công trình hư hại, trong đó 460 công trình bị phá hủy hoàn toàn và khoảng 80% hạng mục cần tu bổ cấp thiết^[3].

Quy hoạch bảo tồn giai đoạn 1996–2010 có tổng mức đầu tư 720 tỉ đồng, giai đoạn 2010–2020 hơn 2.300 tỉ đồng; tỉnh di dời hơn 4.200 hộ dân khỏi khu vực I của Kinh thành^[3]. Đến năm 2024, gần 170 công trình đã được tu bổ, trong đó có Ngọ Môn, Thế Miếu, điện Thái Hòa, lăng Gia Long và lăng Minh Mạng; báo cáo định kỳ của UNESCO năm 2003 xếp Huế vào số những di sản được phục hồi đáng chú ý ở châu Á^[2]. Thách thức còn lại gồm biến đổi khí hậu (dột, xói nền, hư hỏng gỗ), lượng khách lớn (hơn 5 triệu lượt mỗi năm trước đại dịch) và áp lực đô thị hóa; thiếu gỗ lim và nghệ nhân tay nghề cao cũng được nêu^[2][3].