Quốc sử quán triều Nguyễn và bộ Đại Nam thực lục (1821–1909)

Từ Sử cục đến Quốc sử quán

Theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, Sử cục xuất hiện lần đầu trong thư tịch năm Tân Mùi (1811) thời Gia Long và là tiền thân của Quốc sử quán; cơ quan này được lập năm Minh Mạng thứ 1 (1820) và khai trương ngày 6/5/1821 tại điện Cần Chánh^[2]. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ghi Quốc sử quán được dựng từ tháng 6 năm Canh Thìn (1820), hoạt động từ 1821, trụ sở ở phường Phú Văn trong Kinh thành Huế và tồn tại khoảng 125 năm^[1]. Hai bài nêu hai địa điểm khác nhau (nơi khai trương và nơi đặt trụ sở), bài này không phân xử.

Đứng đầu là Giám tu; Tổng tài và Phó Tổng tài thường kiêm nhiệm từ Hàn lâm viện hoặc các bộ. Toản tu (4 người) trực tiếp lo nội dung, còn Biên tu (8), Khảo hiệu (4), Đằng lục (6) và Thu chưởng (6) làm việc toàn thời gian tại quán^[1]. Khi soạn Liệt thánh thực lục, Tổng tài là Nguyễn Văn Nhân, Phó Tổng tài là Trịnh Hoài Đức và Phạm Đăng Hưng^[2]. Cùng Nội các (lập năm 1829), Quốc sử quán còn biên soạn, khắc in nhiều bộ sử và địa chí khác như Đại Nam nhất thống chí hay Khâm định Việt sử thông giám cương mục^[2][5].

Cấu trúc bộ Đại Nam thực lục

Bộ sử gồm Tiền biên và Chính biên. Tiền biên ghi chín đời chúa Nguyễn từ Nguyễn Hoàng (1558) đến Nguyễn Phúc Thuần (1777), khởi soạn năm 1821 và khắc xong năm 1844^[1][2]. Chính biên chia thành bảy kỷ ghi các vua từ Gia Long đến Khải Định. Theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, đệ nhị kỷ (Minh Mạng) hoàn thành năm 1861 và khắc xong năm 1864; đệ tam kỷ (Thiệu Trị) hoàn thành năm 1877, khắc xong năm 1879; đệ tứ kỷ (Tự Đức) hoàn thành năm 1894, khắc xong năm 1899; đệ ngũ kỷ hoàn thành năm 1900, khắc xong năm 1902; đệ lục kỷ (từ Hàm Nghi đến Đồng Khánh) hoàn thành năm 1909, kèm phần phụ biên hoàn thành năm 1922^[1]. Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV tổng kết việc biên soạn và khắc in kéo dài 88 năm, từ 1821 đến 1909, chưa kể đệ thất kỷ^[2][3].

Đệ thất kỷ (vua Khải Định) có số phận riêng. Cao Tự Thanh cho biết Quốc sử quán hoàn thành phần này năm 1939; bản chép tay đầy đủ duy nhất được biết hiện lưu ở thư viện Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp tại Paris, gồm 10 quyển và một quyển thủ^[4]. Kho Mộc bản ở Đà Lạt chỉ còn hai tấm ván quyển thủ của kỷ này, và bài của Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV cho rằng bộ này chưa kịp khắc xong^[3]. Wikipedia tiếng Anh lại ghi các phần cuối hoàn thành năm 1935 và chưa được in^[7].

Mộc bản và quá trình khắc in

Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV hiện bảo quản 7.326 tấm mộc bản Đại Nam thực lục với 12.441 mặt khắc, tương ứng 461 quyển; họ cũng ghi toàn bộ khối mộc bản triều Nguyễn gồm hơn 34 nghìn tấm, được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới^[2][3]. Tiền biên được khắc trong khoảng năm tháng năm 1844; đệ nhị kỷ mất hơn ba năm, và Quốc sử quán đề nghị tuyển khoảng 100 thợ khắc giỏi ở Bắc Kỳ. Số người tham gia biên soạn được ước gần 200^[3]. Về quy trình, mỗi kỷ do một ban riêng soạn; khi xong, Tổng tài và Phó Tổng tài dâng tấu xin khắc in, nhà vua duyệt rồi ban dụ chuẩn y. Năm 1844 vua Thiệu Trị khen và cho khắc Tiền biên bằng gỗ lê, gỗ táo^[1].

Những điểm các nguồn chưa khớp

Dụ của vua Thiệu Trị ngày 11/3 năm Thiệu Trị thứ 4 (1844), dẫn trong bài về bộ ván khắc, nói việc soạn Tiền biên “trải khoảng 25 năm”^[3]; một bài khác của cùng hệ thống lưu trữ tính từ 1821 đến 1844 là 23 năm^[2]. Số quyển cũng lệch: đệ nhị kỷ là 222 quyển theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, 221 quyển ván in còn lại theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV và 220 quyển theo Wikipedia^[1][3][7]. Báo Nhân Dân tóm tắt bộ sử gồm 560 quyển, còn Wikipedia ghi 584 quyển nhưng các phần liệt kê trong chính bài ấy không cộng ra con số này^[6][7].

Dịch thuật và cách đọc

Theo Báo Văn hóa, từ năm 1962 đến 1978 Viện Sử học công bố dần bản dịch quốc ngữ từ Tiền biên đến Chính biên liệt truyện đệ lục kỷ, gồm 38 tập; năm 2002–2007 bản 10 tập ra mắt cùng Nhà xuất bản Giáo dục, và năm 2022 bản 10 tập được tái bản lần hai^[5]. Báo Nhân Dân cho biết bộ sách khoảng 10.000 trang^[6]. Wikipedia tiếng Anh ghi Đại học Keio (Nhật Bản) in bộ sử năm 1961, từ các bản mà học giả Matsumoto Nobuhiro có được ở cung đình nhà Nguyễn năm 1933 rồi mang về Nhật^[7].

Đây là chính sử do triều đình biên soạn, nên phản ánh góc nhìn của triều Nguyễn. Wikipedia tiếng Anh nêu nhiều điểm đáng lưu ý: các vua can thiệp trực tiếp vào bản thảo; chữ “thật” bị đổi thành “thực” do kiêng húy; bộ Liệt truyện xếp Tây Sơn vào tập mang tên “Ngụy Tây”^[7]. Vì phần này chỉ có nguồn hạng C, người đọc nên đối chiếu thêm với nghiên cứu chuyên sâu trước khi trích dẫn.