Nội các và Cơ mật viện triều Nguyễn: hai cơ quan giúp việc của vua Minh Mạng

Từ Thị thư viện đến Văn thư phòng

Trước Minh Mạng, việc giữ công văn, ấn tín và bản phê của nhà vua do những cơ quan nhỏ đảm nhiệm: Thị thư viện, Thị hàn viện, rồi từ năm 1803 có thêm Ty Thượng bảo chuyên lo giấy tờ và ấn tín. Năm Minh Mạng thứ nhất (1820), nhà vua lập Văn thư phòng để quản lý việc chuyển phát văn thư, chiếu dụ, bài ngự chế và bảo tỷ^[1]. Theo nghiên cứu của Vũ Đức Liêm, áp lực đến từ khối giấy tờ ngày càng dày: từ năm 1827, quan lại ngoài Bắc được yêu cầu gửi tấu thẳng về Huế thay vì qua cấp trung gian ở Bắc thành, nên lượng văn bản đặt trên án thư nhà vua tăng gấp đôi, và chưa đầy hai năm sau Văn thư phòng được thay bằng Nội các^[2].

Nội các: văn phòng giúp việc của nhà vua

Các nguồn không thống nhất về năm lập Nội các. Bài của Nguyễn Thu Hoài ghi năm Minh Mạng thứ 10 (1829)^[1][4], còn luận án của Vũ Đức Liêm, dẫn châu bản, ghi ngày 6/2/1830^[2].

Ban đầu Nội các có bốn tào. Tào Thượng bảo giữ ấn và bảo tỷ; tào Ký chú ghi chép sinh hoạt, lời nói của vua cùng tấu nghị của các quan; tào Đồ thư giữ văn thơ ngự chế, sách vở và công văn giao thiệp; tào Biểu bạ giữ các bản tấu đã được vua phê (châu bản) và bản phó biểu chương^[1][2]. Theo Vũ Đức Liêm, đứng đầu Nội các là hai viên thị lang hàm chánh tam phẩm, thường kiêm chức ở các bộ nên được gọi là "thị lang Nội các". Phẩm hàm này thấp hơn thượng thư và tham tri của sáu bộ, nhằm giữ thế cân bằng giữa văn phòng nhà vua với các bộ. Minh Mạng cũng từng bày tỏ lo ngại cận thần lấn quyền. Cơ quan còn có "quan phòng" (ấn) riêng và đặt gần nơi vua làm việc, khác với Nội các nhà Thanh vốn nằm xa hoàng đế^[2]. Năm 1844, vua Thiệu Trị đổi các tào thành sở: Thượng bảo, Bí thư, Ty luân và Bản chương^[1].

Đường đi của một văn bản

Theo quy định, văn bản của các bộ, nha ở kinh đô hay của địa phương (qua Thông chính sứ ti) đều phải qua Nội các xem trước khi trình vua. Mỗi văn bản gồm một bản chính và hai bản phó. Nội các ghi ý kiến vào "phiếu nghĩ" (còn gọi là hoàng niêm, tờ giấy vàng đính kèm), có quyền yêu cầu bộ liên quan góp ý hoặc trả lại văn bản làm chưa đúng. Nhà vua đọc, tham khảo phiếu nghĩ rồi phê bằng mực son, gọi là châu phê. Sau đó Nội các sao lời phê sang hai bản phó bằng mực đen, đóng bảo tỷ và cùng quan trực của các bộ đối duyệt lần cuối. Một bản phó gửi cơ quan thi hành, một bản chuyển Quốc sử quán để viết sử, còn bản chính có châu phê được lưu lại Nội các; đó là nguồn của khối châu bản hiện nay^[1].

Quy trình này đi kèm cơ chế kiểm soát lẫn nhau. Nếu ý kiến Nội các khác ý kiến sáu bộ, các bộ vẫn được giữ quan điểm riêng để trình vua; nếu sai sót bị phát hiện về sau mà cả hai bên đều không nêu ra, cả hai cùng chịu trách nhiệm^[2][3].

Cơ mật viện

Cơ mật viện ra đời sau Nội các: Wikipedia ghi năm 1834^[5], còn luận án của Vũ Đức Liêm ghi năm 1835^[2]. Bối cảnh là một thập niên chiến sự và nổi dậy (khoảng 1826–1836) cùng việc mở rộng quyền kiểm soát sang Cao Miên, khiến đường truyền công văn quân sự giữa Huế và biên cương trở nên cấp bách. Theo chiếu chỉ mà luận án trích lại, nhà vua tham khảo viện Xu mật đời Tống và Quân cơ xứ đời Thanh nhưng muốn lập một cơ quan riêng cho việc quân quốc cơ mật^[2].

Cơ mật viện nhỏ gọn hơn Nội các: tổng cộng 16 người, gồm bốn cơ mật đại thần hàm từ tứ phẩm trở lên và mười hai viên phụ tá, có ấn bạc "Cơ mật viện ấn" và thẻ ngà riêng. Viện kế thừa chỗ làm ở hành lang bên trái điện Cần Chánh và cả nhân sự của Nội các; về sau chia thành Bắc ty và Nam ty^[2][5]. Tấu báo từ các đạo quân được chuyển cho Cơ mật viện trước khi dâng vua, còn việc không cần giữ kín thì vẫn theo lệ thường, qua Nội các đóng ấn; Nội các còn phải báo cáo hằng tháng về việc dùng ấn tại Cơ mật viện^[2]. Huỳnh Văn Nhật Tiến xếp Cơ mật viện vào nhóm cơ quan tư vấn, tham mưu, có phẩm trật cao nhưng chủ yếu bàn bạc hơn là quyết định^[3].

Sau thời Minh Mạng

Nội các tồn tại gần trọn triều Nguyễn. Năm 1933, vua Bảo Đại đổi Nội các thành Ngự tiền Văn phòng, người đứng đầu gọi là Đổng lý, chức năng gần như giữ nguyên^[4]. Cơ mật viện vẫn hoạt động ở thập niên 1930, thể hiện qua một bản tâu của viện trình vua Bảo Đại năm thứ 8 (1933)^[4]. Theo Wikipedia, từ năm 1897 Khâm sứ Trung Kỳ chủ tọa các phiên họp của viện; chi tiết này chỉ có một nguồn^[5].

Tòa Đông Các, xây năm 1826 để cất văn thư của Nội các, dột nát và hư hỏng nhiều vào cuối triều. Năm 1942, Tổng lý Ngự tiền Văn phòng Trần Văn Lý xin chuyển thư tịch sang Viện Văn hóa để chỉnh lý^[1].