Địa bạ triều Nguyễn: sổ ruộng đất làng xã lập từ năm 1805

Địa bạ là gì

Địa bạ là loại sổ ghi địa giới, diện tích và các hình thức sở hữu ruộng đất của từng làng xã. Sổ do làng xã kê khai, được chính quyền khám đạc rồi xác nhận, và dùng làm cơ sở để quản lý ruộng đất, thu tô thuế^[2]. Theo giới thiệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, một quyển địa bạ ghi tổng số điền thổ của từng xã, thôn, phường, trại, ấp, gồm ruộng vụ hè, vụ thu, phần đang canh tác và phần hoang phế, đất đền chùa, đất ao vườn, bãi tha ma, đường sá, khe ngòi^[1].

Việc lập địa bạ thời Gia Long và Minh Mạng

Theo nghiên cứu của Đinh Thị Thùy Hiên, năm 1803 triều đình hạ lệnh lập địa bạ ở Bắc Hà, tức vùng chúa Trịnh cai trị trước đây. Việc này cơ bản xong vào năm Gia Long 4 (1805). Năm 1810 công việc mở rộng sang các tỉnh từ Quảng Bình trở vào đến cực nam Trung Bộ^[2]. Một bài khác cho biết phải đến những năm cuối thời Minh Mạng việc lập sổ ở phía nam mới hoàn tất^[3]. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I nhận định đây là lần đầu tiên một triều vua cho lập sổ thống kê ruộng đất trên toàn quốc sau khi lãnh thổ thống nhất^[1]. Tuy vậy địa bạ không bắt đầu từ nhà Nguyễn. Ở các làng ven biển phía nam Thừa Thiên đã tìm thấy địa bạ ghi niên hiệu Cảnh Trị 7 (1669), Vĩnh Khánh 3 (1731) và một bản thời Tây Sơn ghi Thái Đức 10 (1787)^[5].

Về thể thức, năm 1805 có quy định mỗi xã làm ba bản giáp, ất, bính. Sổ nộp lên được đóng ấn của Hộ bộ đường. Bản giáp lưu ở bộ, bản ất lưu ở thành trấn, bản bính cấp cho xã giữ làm bằng. Năm Minh Mạng 7 (1826) có thêm quy định về việc bộ phê chữ "lưu chiểu" hoặc "giao về lưu chiểu" sau khi xét duyệt^[2]. Một quyển thường gồm ba phần: phần mở đầu nêu đơn vị lập sổ, người thực hiện và lý do; phần chính kê từng loại ruộng đất; phần cuối ghi ngày hoàn thành cùng chữ ký, ấn triện^[2].

Địa bạ xã Trà Lũ (Nam Định) cho thấy việc lập sổ có khi kéo dài. Xã được lệnh lập sổ từ 1805, nhưng tranh chấp địa giới với các xã lân cận đến 1814 mới xử xong. Quyển hiện còn dựa trên đo đạc năm Minh Mạng 8 (1827) và hoàn thành năm 1829. Đó là bản bính, khá lạ vì kho của Trung tâm chủ yếu giữ bản giáp hoặc ất^[2].

Khối tài liệu ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia I

Địa bạ triều Nguyễn (1802 – 1945) là khối tài liệu Hán – Nôm lớn nhất tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, gồm 17.058 đơn vị với 293.639 tờ. Trung tâm mô tả đây là sưu tập địa bạ cổ gốc lớn và đầy đủ nhất của Việt Nam^[1]. Bảng tra tìm chia theo 35 tỉnh. Dải ký hiệu của Thanh Hóa (13.230 – 14.849) dài nhất, kế đó là Hải Dương (403 – 1.821) và Sơn Nam thượng (4.162 – 5.544)^[1]. Một mẫu được Trung tâm giới thiệu là địa bạ xã Thận Vi (huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, xứ Sơn Nam thượng), lập năm Gia Long 4 (1805), sao năm Minh Mạng 11 (1830), ký hiệu 5266^[1].

Những điều địa bạ cho biết

Các nghiên cứu địa phương dùng địa bạ để dựng lại cơ cấu ruộng đất. Ở tổng Cổ Dũng (Yên Dũng, Bắc Giang), tám địa bạ Gia Long 4 ghi tổng cộng khoảng 5.263 mẫu. Tư điền chiếm khoảng 76,9%, công điền 13,6%, đất thổ trạch viên trì 8,0%, đất thần từ phật tự 1,4%. Tư điền chia cho 460 chủ, bình quân khoảng 8,8 mẫu mỗi chủ, và ruộng tư hạng ba chiếm 82,4% diện tích tư điền. Tác giả đặt kết quả này bên cạnh chính sách quân điền năm 1804 của Gia Long, vốn khó thực hiện vì ruộng công của làng xã ngày càng thu hẹp^[3].

Ở huyện Quảng Hòa (Cao Bằng), nghiên cứu dùng 66 địa bạ gồm 39 sổ Gia Long 4 và 27 sổ Minh Mệnh 21 (1840). Năm 1805 tư điền chiếm khoảng 86% và tư thổ khoảng 8,5% tổng diện tích, huyện không có công điền và công thổ chỉ khoảng 0,03%. Số chủ sở hữu là nữ giảm từ 88 trên 678 người (12,97%) năm 1805 xuống 40 trên 886 người (4,31%) năm 1840, và diện tích bình quân của họ thấp hơn nhiều mức chung của huyện^[4].

Cách đọc và giới hạn

Địa bạ đã được dùng làm nguồn cho Đại Nam thực lục và Đại Nam hội điển sự lệ, và sau này cho nhiều công trình hiện đại, như "Hệ thống tư liệu Địa bạ Việt Nam" do Phan Huy Lê chủ biên (từ năm 1995) và các nghiên cứu địa bạ Bình Định, Thừa Thiên của Nguyễn Đình Đầu^[1][5]. Mỗi nghiên cứu địa phương chỉ phản ánh phạm vi nó khảo sát, nên số liệu trên không thể suy ra cho cả nước. Niên hiệu trong sổ đôi khi sai, ví dụ bản sao địa bạ làng Hà Thanh ghi "Thịnh Đức 7", niên hiệu không tồn tại, mà tác giả cho là chép nhầm từ Cảnh Trị 7 (1669)^[5]. Nghiên cứu về Quảng Hòa cũng ghi nhận rằng từ nửa sau thế kỷ XIX triều đình không còn điều kiện tổ chức đo đạc, lập địa bạ như trước, nên tư liệu cho giai đoạn sau hạn chế hơn^[4].