Từ điển Việt – Latinh của Taberd (Nam Việt Dương Hiệp tự vị, 1838)

Tác giả và hoàn cảnh ra đời

Nam Việt Dương Hiệp tự vị (tên Latinh Dictionarium Anamitico-Latinum) là bộ từ điển đối chiếu Việt – Latinh và Latinh – Việt do Giám mục Jean-Louis Taberd (1794–1840) biên tập, in năm 1838 tại nhà in J. C. Marshman ở Serampore, Ấn Độ^[1]. Theo Trần Trọng Dương, Taberd sang Việt Nam năm 1820, từ năm 1826 bị quản thúc ở Huế theo lệnh vua Minh Mạng, sau được tự do về Sài Gòn; năm 1833 ông rời nước ta, qua Bangkok, Penang rồi đến Bengale. Ông soạn bộ sách này trong khoảng 1820–1838, có chủng sinh Philiphê Phan Văn Minh ở Calcutta giúp, và dựa trên cuốn từ vị chép tay của Pigneau de Béhaine soạn năm 1772–1773^[1]. Trang giới thiệu của Quỹ Bảo tồn Nôm Việt Nam ghi sách in lần đầu ở Bengal, và có bản in lại năm 2004 do Trung tâm Nghiên cứu Quốc học và Nhà xuất bản Văn học ấn hành ở Thành phố Hồ Chí Minh^[2].

Cấu trúc hai quyển

Quyển một dày 903 trang. Trước phần từ điển là các bài giới thiệu ngắn về bảng chữ cái và vần, thanh điệu, ngữ pháp tiếng Annam, những phụ từ đặc biệt và quy tắc của các thể văn như thơ lục bát, Đường luật, văn tế, câu đối. Phần từ điển chính thức gồm khoảng 25.000 mục từ sắp theo trật tự chữ cái Latin; mỗi mục ghi chữ Nôm, cách viết Latin (quốc ngữ) và lời giải nghĩa bằng Latinh. Từ đơn làm đầu mục lớn, được đóng khung; các từ kép và cụm từ xếp bên dưới. Cuối quyển có danh mục tên cây cỏ Đàng Trong, bảng tra chữ Nôm theo bộ thủ và số nét, bảng đính chính và phần bổ di cho các từ còn thiếu^[1].

Quyển hai là Dictionarium Latino-Anamiticum, dày 843 trang, trong đó 708 trang chính văn lấy từ Latinh làm đầu mục, tiếng Việt tương đương ghi bằng chữ Latin, không có chữ Hán và chữ Nôm. Quyển này còn có phần tra từ tiếng Annam ra bốn thứ tiếng gồm Anh, Pháp, Latinh, Annam, và các bảng về số đếm, đo lường, tiền tệ, lịch pháp. Theo Trần Trọng Dương, bản in còn kèm tấm An Nam đại quốc họa đồ (Tabula Geographica Imperii Anamitici), được ông gọi là bản đồ Việt Nam khoa học nhất thời điểm đó^[1].

Một trang từ điển

Ảnh minh họa là trang 450 của quyển một. Mỗi mục lớn mở đầu bằng một chữ Nôm đóng khung tròn; bên dưới là các từ ghép viết bằng chữ Nôm, rồi đến cách ghi quốc ngữ và lời giải nghĩa bằng tiếng Latinh. Trên trang này có các mục như sông, sống, sộp, sót và sốt, kèm những cụm từ như "cá sộp" hay "bỏ sót" cùng lời giải thích Latinh tương ứng. Cách bố trí ấy cho thấy ba lớp chữ cùng tồn tại trong một công cụ tra cứu: chữ Nôm của người Việt, quốc ngữ do các giáo sĩ chế tác và tiếng Latinh của người biên soạn.

Giá trị và hạn chế

Theo Trần Trọng Dương, bộ từ điển là nguồn ngữ liệu quan trọng về tiếng Việt và chữ Nôm cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, đồng thời có tính bách khoa về cây cỏ, địa danh, lịch sử và hệ đo lường cổ. Từ điển tập trung ghi các phương ngữ Đàng Trong nhưng vẫn có một số từ của Đàng Ngoài^[1]. Khi nghiên cứu Đại Nam quấc âm tự vị năm 1895, Trần Văn Chánh cũng lấy cách viết chữ Nôm trong từ điển của Taberd làm mốc so sánh, và nhận xét rằng nhiều chữ Nôm ở Đại Nam quấc âm tự vị không giống cách viết của Taberd cùng một số từ điển tiêu biểu khác^[4].

Mặt hạn chế cũng được các nhà nghiên cứu nêu ra. Một tài liệu của trang ngonngu.net cho rằng các công trình của Alexandre de Rhodes, Pigneau de Béhaine và Taberd không in ở Việt Nam nên tác động đến người Việt đương thời rất hạn chế; theo tài liệu này, việc nghiên cứu tiếng Việt chỉ phát triển mạnh khi có nội lực ở giai đoạn cận hiện đại^[3].