Lễ hội chùa Thầy (Quốc Oai, Hà Nội)

Lễ hội gắn với Thiền sư Từ Đạo Hạnh

Chùa Thầy (Thiên Phúc tự) nằm dưới chân núi Sài Sơn, nay thuộc Hà Nội, và được gọi là khu di tích quốc gia đặc biệt. Theo Báo Dân tộc và Miền núi (Thông tấn xã Việt Nam), đây là một trong những nơi thờ "tiền Phật, hậu Thánh" sớm nhất nước, thể hiện sự hòa hợp giữa tín ngưỡng dân gian, Đạo giáo và Phật giáo qua nhiều thời kỳ^[1]. Lễ hội chùa Thầy được tổ chức để tưởng nhớ Thiền sư Từ Đạo Hạnh, vị thiền sư đời Lý được coi là người mở đầu tín ngưỡng thờ Thánh Tổ và là ông tổ của nghề múa rối nước truyền thống^[2]. Đây là cách các báo và chính quyền địa phương mô tả; cuộc đời của Từ Đạo Hạnh còn gắn nhiều truyền thuyết nên bài chỉ nêu những điều có trong nguồn dẫn.

Thời gian

Chính hội diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Ba âm lịch hằng năm^[2][4]. Thời gian tổ chức cụ thể thay đổi theo năm vì hiện nay đợt hoạt động thường kéo dài hơn: năm 2024 lễ hội diễn ra từ 12 đến 16/4 dương lịch^[1]; năm 2025 từ 2 đến 4/4^[2]; năm 2026 từ 19 đến 27/4, tức mùng 3 đến 11 tháng Ba âm lịch, với cao điểm chính hội từ mùng 5 đến mùng 7^[4]. Vì thế bài này ghi ngày bắt đầu của chính hội là mùng 5 tháng Ba âm lịch, kéo dài ba ngày.

Phần lễ

Theo Báo Dân tộc và Miền núi, lễ hội gồm hai phần là nghi lễ và các diễn xướng dân gian; các nghi lễ chính hiện còn lưu giữ là lễ tế khai hội, lễ mộc dục (tắm tượng), lễ phục nghinh bài vị, lễ cúng yên vị, lễ tế và lễ rước^[2]. Tài liệu giới thiệu của chính quyền địa phương cho biết lễ rước kiệu từ các thôn Thụy Khuê, Đa Phúc, Sài Khê, Khánh Tân về chùa Cả là một trong những điểm nhấn, và lễ mộc dục được thực hiện theo quy trình cổ truyền^[4]. Lễ mộc dục có ý nghĩa thanh tẩy, theo nguồn này^[4].

Phần hội

Theo bản tin về lễ hội năm 2024, bên cạnh phần lễ có các trò chơi dân gian như cờ tướng, cờ người, đánh đu và các chương trình biểu diễn múa rối nước, chèo, tuồng, hát dô, dân ca^[1]. Báo Hà Nội Mới cho biết khai hội năm 2026 có nghi thức đánh trống khai hội và thả đèn hoa đăng ở hồ Long Trì; ngoài ra có những hoạt động mới như trình chiếu 3D mapping và ứng dụng công nghệ số trong trải nghiệm di sản^[3][4]. Những phần này phản ánh cách lễ hội được làm mới để gắn với du lịch và xúc tiến thương mại, một hướng được chính quyền địa phương nêu rõ trong các thông cáo^[2][4].

Di sản và ý nghĩa

Ngày khai hội 12/4/2024, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao quyết định công nhận "Lễ hội truyền thống chùa Thầy" là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]. Theo giới thiệu của địa phương, lễ hội là hình thức sinh hoạt cộng đồng giàu giá trị, thể hiện bản sắc của cư dân nông nghiệp vùng Sài Sơn và là biểu tượng của sự đoàn kết giữa các thôn làng tham gia^[2]. Năm 2026 lễ hội còn gắn với kỷ niệm 85 năm cắm cờ Đảng trên đỉnh núi Thầy (17/4/1941) vì chùa từng là cơ sở hoạt động cách mạng thời kháng chiến chống Pháp^[1][4].

Các tên đơn vị hành chính trong nguồn thay đổi: bản tin 2024 ghi xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, còn các bài năm 2026 ghi xã Quốc Oai, Hà Nội, phản ánh việc sáp nhập đơn vị hành chính. Phần nhận xét về giá trị và ý nghĩa ở trên chủ yếu đến từ thông cáo của chính quyền và báo chí, chưa có nguồn học thuật độc lập để đối chiếu.