Lễ hội Cổ Loa

Giới thiệu

Lễ hội Cổ Loa, còn gọi là lễ hội Bát xã Loa Thành, là lễ hội của cư dân quanh thành Cổ Loa ở Đông Anh, Hà Nội, nhằm tưởng nhớ công đức An Dương Vương trong việc dựng nước Âu Lạc và xây thành Cổ Loa^[4]. Địa bàn trước đây là huyện Đông Anh; theo báo chí năm 2026, lễ hội do Ủy ban nhân dân xã Đông Anh (Hà Nội) tổ chức^[2].

Bối cảnh lịch sử

Theo Cục Di sản văn hóa, vào khoảng năm 208 trước Công nguyên, sau khi thống nhất hai bộ tộc Âu Việt và Lạc Việt lập nên nhà nước Âu Lạc, An Dương Vương chọn vùng đất này làm kinh đô và xây thành Cổ Loa. Thành gồm ba vòng đắp bằng đất (thành Nội, thành Trung, thành Ngoại) với tổng chiều dài 15,82 km^[1]. Cổ Loa hai lần là kinh đô: lần đầu thời An Dương Vương, lần thứ hai khi Ngô Quyền chọn làm kinh đô năm 938^[3].

Thành Cổ Loa gắn với nhiều truyền thuyết như chuyện An Dương Vương định đô, chiếc nỏ thần Kim Quy và mối tình Mỵ Châu – Trọng Thủy^[5]. Trong khu di tích có am Mỵ Châu (còn gọi là am Bà Chúa hay đền thờ Mỵ Châu), bên cạnh đền Thượng thờ An Dương Vương và đình Ngự Triều Di Quy^[1]. Người dân Cổ Loa cũng có tục ăn sêu Bà Chúa vào ngày 13 tháng 8 âm lịch^[1].

Thời gian và địa điểm

Lễ hội được tổ chức tại đền Thượng vào ngày 6 tháng Giêng hằng năm, ngày mà theo tương truyền là ngày Thục Phán lên ngôi, lấy hiệu An Dương Vương^[1]. Các nguồn không hoàn toàn thống nhất về ý nghĩa của ngày này: theo dân gian, mùng 6 là ngày nhà vua nhập cung, còn ngày 9 tháng Giêng vua mới làm lễ đăng quang và khao quân^[2]. Lễ hội năm 2026 diễn ra trong hai ngày mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng; về hình thức cổ truyền, lễ hội chỉ chính thức kết thúc vào ngày 18 tháng Giêng, sau khi tám làng rước kiệu về làng mình và tổ chức hội riêng^[2].

Bát xã Loa Thành

Lễ hội là lễ hội liên làng của tám xã xưa gồm Cổ Loa, Văn Thượng, Mạch Tràng, Sằn Giã, Ngoại Sát, Đài Bi, Cầu Cả và Thư Cưu; tên gọi “Bát xã hộ nhi” xuất phát từ việc An Dương Vương lập tám xã để phục vụ và bảo vệ triều đình. Các làng này nay thuộc địa bàn các xã Cổ Loa, Xuân Canh, Uy Nỗ và Liên Hà theo cách phân chia trước năm 2025^[3]. Làng Hà Vĩ, thường gọi là làng Quậy, vốn là làng gốc ở Cổ Loa, phải dời đi để nhà vua xây thành, được tám xã tôn làm “anh Cả”^[3].

Phần lễ

Phần lễ đáng chú ý nhất là nghi thức rước kiệu vào đền An Dương Vương. Đoàn kiệu đi từ đền Thượng vòng quanh giếng Ngọc, theo chân thành Nội tới đình Ngự Triều; ngoài tám kiệu của Bát xã còn có ngựa, cờ quạt và các bộ vũ khí như cung, tên, nỏ được đưa vào đền thờ khi tế lễ. Làng Quậy được vào lễ trước và thực hiện nghi thức đọc “Mật khẩn”. Phần tế hội đồng kéo dài khoảng hai giờ^[2].

Phần hội

Phần hội gồm múa rối nước, hát quan họ ở giếng Ngọc và các trò chơi dân gian như đu tiên, cờ người, đấu vật, bắn nỏ; ngày nay có thêm các chương trình nghệ thuật và giải thể thao^[2]. Năm 2026, các hoạt động như quan họ, đấu vật, cờ người, tuồng và rối nước diễn ra đồng thời ở nhiều không gian của quần thể di tích, cùng một không gian trải nghiệm số^[4].

Giá trị và bảo tồn

Khu di tích Cổ Loa được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt ngày 27/9/2012 theo Quyết định số 1419/QĐ-TTg^[1]. Lễ hội Cổ Loa có trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Cục Di sản văn hóa (số thứ tự 370, Quyết định số 603/QĐ-BVHTTDL ngày 3/2/2021, loại hình lễ hội truyền thống)^[7]. Quyết định này được công bố tại di tích vào tối mùng 5 Tết năm 2023 (26/1/2023)^[6]. Lễ hội được nhìn nhận là nơi lưu giữ các nghi lễ tế rước, trò diễn và phong tục riêng của cộng đồng Bát xã Loa Thành^[3].