Quy hoạch Đà Lạt thời Pháp thuộc (1900–1943): từ trạm nghỉ dưỡng đến đồ án Hébrard

Từ cao nguyên Lâm Viên đến trạm nghỉ dưỡng

Trước khi người Pháp đến, cao nguyên Lâm Viên là nơi cư trú của người Lạch, một nhóm thuộc dân tộc Cơ Ho, sống dọc suối Cam Ly^[1]. Ngày 21/6/1893, bác sĩ Alexandre Yersin lên cao nguyên Langbian và đề nghị lập ở đây một trạm điều dưỡng cho quan chức, kiều dân Pháp^[3]. Cuối tháng 3/1899, Toàn quyền Paul Doumer cùng Yersin khảo sát cao nguyên và quyết định triển khai dự án trạm nghỉ dưỡng đầu tiên^[1]. Năm 1900, Paul Champoudry được cử làm thị trưởng đầu tiên^[2][3]. Đồ án của ông, được nhắc với niên đại 1905 hoặc 1906 tùy nguồn, chia thành phố theo chức năng. Bờ hữu ngạn Cam Ly dành cho quân sự, tả ngạn dành cho hành chính và dân sự^[2][3]. Do thiếu kinh phí, đồ án chỉ thực hiện một phần. Công việc cũng gián đoạn khi Doumer hết nhiệm kỳ và về Pháp^[1][2].

Chiến tranh thế giới thứ nhất làm nhiều người Pháp không thể về châu Âu nghỉ phép, nên Đà Lạt được quan tâm trở lại^[1][3]. Tháng 1/1916 Toàn quyền ban hành nghị định lập tỉnh Lang Bian, sau đó thị tứ Đà Lạt được lập theo dụ của vua Duy Tân ngày 20/4/1916^[3]. Năm 1919, Jean O'Neill đề xuất đồ án mới, nghiêng về khu dân sự và hướng tới một nơi giải trí, nghỉ dưỡng. Các hạng mục được nêu gồm trại lính, khách sạn Langbian Palace, khu thể thao và đập giữ nước tạo Hồ Xuân Hương^[1][2].

Đồ án Hébrard (1923)

Ernest Hébrard, về sau là kiến trúc sư trưởng Đông Dương, lập đồ án tổng thể cho Đà Lạt. Về thời điểm giao việc, bài trên Tạp chí Xây dựng ghi năm 1919, còn các nguồn khác chỉ nêu đồ án hoàn tất và được Toàn quyền phê duyệt, ban hành tháng 8/1923^[1][3].

Đồ án lấy địa hình đồi, thung lũng và hồ nước làm khung. Suối Cam Ly được nối thành chuỗi hồ nhân tạo, mỗi hồ là hạt nhân của một phân khu chức năng, và Hồ Xuân Hương là trung tâm cảnh quan^[1][3]. Hébrard chia đô thị thành ba khu. Khu người Việt ở phía bắc rộng khoảng 284 ha, khu người Âu khoảng 280 ha và trung tâm hành chính khoảng 199 ha^[2]. Bài trên Tạp chí Xây dựng mô tả thêm trục hình học, quảng trường trung tâm và các khu biệt thự đồng dạng, với khu người Pháp ở đông nam và khu người Việt ở tây bắc suối Cam Ly. Theo bài này, ý tưởng chịu ảnh hưởng tư tưởng cải tạo Paris của Haussmann^[1]. Theo Báo Lâm Đồng, đồ án hướng tới một đô thị 30.000 đến 50.000 dân, trong khi Đà Lạt lúc đó có khoảng 1.500 người^[3].

Các nguồn đánh giá đồ án không giống nhau. Báo Lâm Đồng nhấn mạnh sự quan tâm đặc biệt tới cảnh quan, với ý tưởng "thành phố trong cây cỏ" và mật độ xây dựng thấp^[3]. Bài của Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV lại nhận xét rằng đồ án chú trọng vai trò thủ đô hành chính, chính trị mà lơ là hạ tầng du lịch và cảnh quan xung quanh^[2]. Cả hai bài đều ghi đồ án quá tham vọng, nhất là hệ thống đường, nên gặp phản ứng. Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới năm 1929 và việc cắt giảm ngân sách khiến đồ án không thành, chỉ một trong ba khu phân lô và con đường dạo quanh hồ được thực hiện^[2][3].

Pineau và Lagisquet

Louis-Georges Pineau được giao lập đồ án mở rộng và chỉnh trang năm 1932, và các nguồn ghi 1932 hoặc 1933^[1][2][3]. Ông chủ trương một thành phố vườn nghỉ dưỡng, tổ chức quanh Hồ Lớn với những con đường cong ôm sườn đồi. Ông đề xuất "vùng bất kiến tạo", tức khu cấm xây dựng ở thung lũng tụ thủy, ven hồ và sườn dốc nhạy cảm. Ông bỏ lối biệt thự đồng dạng của Hébrard, chấp nhận nhiều phong cách như Normandie, Art Deco, Indochine, chalet núi, và giữ đồi Cù cùng vành đai rừng thông^[1]. Theo tác giả bài Tạp chí Xây dựng, Pineau cho rằng Đà Lạt chỉ đẹp khi được sinh ra từ chính Đà Lạt, còn Hébrard muốn kiến tạo "Paris vùng nhiệt đới". Hai quan điểm này được cho là hạt nhân hình thành bản sắc đô thị về sau^[1].

Trong thời kỳ chiến tranh thế giới thứ hai, kiến trúc sư François Lagisquet lập "Chương trình chỉnh trang và phát triển Đà Lạt", ban hành ngày 27/4/1943 dưới thời Toàn quyền Decoux. Chương trình này xác lập mô hình một "thủ đô liên bang Đông Dương" có chức năng hành chính, văn hóa và nghỉ dưỡng, mở rộng về phía nam, tây và tây bắc^[1]. Phần mở đầu của chính bài này lại viết tên ông là Larisquet, nên tên kiến trúc sư chưa được ghi thống nhất ngay trong một nguồn^[1].

Nhận xét

Bài của Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV nhìn các đồ án từ Champoudry (1906) đến Lagisquet (1943) như một chuỗi cố gắng dung hòa hai đặc điểm của hệ thống thuộc địa. Thứ nhất là sự chung sống giữa khu dân sự và quân sự. Thứ hai là sự phân biệt chủng tộc giữa cư dân châu Âu và người bản địa, vốn được dùng để biện minh cho chế độ thuộc địa^[2]. Về hình thái đô thị, các tác giả bài Tạp chí Xây dựng cho rằng tư tưởng của Hébrard tạo nên bộ khung hiện đại đầu tiên của Đà Lạt, gồm hệ thống trục, quảng trường trung tâm, khu biệt thự nghỉ dưỡng và hồ cảnh^[1]. Các nguồn cho biết đồ án của Champoudry và của Hébrard chỉ được thực hiện một phần, nên diện mạo thành phố hình thành qua nhiều lớp quy hoạch kế tiếp nhau.