Khởi nghĩa Yên Thế (1884–1913) và Hoàng Hoa Thám

Vùng đất Yên Thế

Yên Thế là vùng trung du Bắc Kỳ cách Hà Nội khoảng 50 km về phía tây bắc, nằm giữa dải núi đá Cai Kinh và thượng lưu sông Cầu, sông Thương. Theo Bùi Thị Hà (Viện Sử học), phần Thượng Yên là rừng rậm, phần Hạ Yên là đồng bằng xen đồi thấp, địa hình hiểm trở nên trở thành căn cứ thuận lợi cho cả tấn công lẫn phòng thủ; nhiều nghĩa quân từ các tỉnh đồng bằng Bắc Kỳ cũng kéo lên đây khi bị đàn áp^[1]. Wikipedia tiếng Việt cho biết vùng này từng bị coi là thiếu an ninh nhất Bắc Kỳ do nạn cướp bóc, nên dân lưu tán lập các đội tự vệ và "làng chiến đấu"; các học giả nêu ba nguyên nhân gần kề: nhu cầu tự vệ của nông dân lưu tán, tinh thần chống Pháp, và địa thế rừng rậm^[3].

Bốn giai đoạn

Theo bài tạp chí của Bùi Thị Hà, phong trào nông dân Yên Thế (1884–1913) trải qua bốn giai đoạn: 1884–1892, 1892–1897, 1898–1908 và 1909–1913^[1]. Ở giai đoạn đầu chưa có chỉ huy thống nhất; nhiều toán của Đề Nắm, Bá Phúc, Đề Thám cùng hoạt động, mỗi toán làm chủ một vùng^[3]. Hoàng Hoa Thám (1858–1913) tên là Trương Văn Thám, người Hưng Yên, lên Yên Thế từ năm 1885 và là một tướng của Đề Nắm. Năm 1892, khi Đề Nắm hy sinh trong cuộc tấn công của quân Pháp, ông trở thành thủ lĩnh tối cao^[1].

Tháng 9/1894 nghĩa quân bắt chủ đồn điền người Pháp Chesnay, buộc Pháp ký hiệp ước giảng hòa ngày 23/10/1894. Hết thời gian đình chiến, Pháp tấn công lại vào tháng 11/1895 và chiếm Phồn Xương; ông đề nghị giảng hòa lần hai, nhân đó xây lại căn cứ Phồn Xương và mở rộng quan hệ với các chí sĩ như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh^[1]. Các bài báo kỷ niệm ghi hai lần giảng hòa vào năm 1894 và 1901^[2]; bài của Bùi Thị Hà không nêu rõ năm của lần hai, nên mốc này cần đối chiếu.

"Làng chiến đấu"

Điểm được nghiên cứu nhấn mạnh là mô hình làng chiến đấu. Bùi Thị Hà, dựa vào tài liệu tiếng Pháp, mô tả các làng như Hữu Nhuế, Cao Thượng, Sặt: làng được bao quanh nhiều lớp lũy tre và tường đất, giữa các hàng rào có ao sâu, ngõ hẹp quanh co chỉ vừa một con trâu lọt qua, cổng ít và có ụ đất che chắn, còn phía sau làng chừa lối rút vào rừng. Một sĩ quan Pháp là đại tá Frey còn mô tả chi tiết thế phòng thủ này, và tác giả gọi đó là một trong những dấu hiệu đầu tiên của phương thức chiến tranh nhân dân thời hiện đại^[1]. Khái niệm "chiến tranh nhân dân" mang màu sắc diễn giải của sử học Việt Nam hiện đại, không phải thuật ngữ của chính nghĩa quân.

Những năm cuối và cái chết của Đề Thám

Wikipedia ghi năm 1908 Đề Thám tham gia vụ nổi dậy của lính khố xanh và vụ đầu độc binh lính Pháp ở Hà Nội ngày 27/7/1908; sau đó Pháp tăng cường đồn bốt, và đến cuối năm 1909 hầu hết tướng lĩnh của ông hy sinh hoặc bị bắt, trong đó có Cả Trọng, Cả Huỳnh, Ba Biều và bà Ba Cẩn; bà Ba Cẩn bị đày sang Guyane^[3]. Ngày 10/2/1913, theo cùng nguồn, ông bị hai thuộc hạ của Lương Tam Kỳ giết ở khu rừng cách chợ Gồm 2 km để lấy thưởng của Pháp^[3]. Các bài báo của địa phương chỉ nói ông "bị giặc sát hại"^[2]. Các chi tiết về vụ Hà Thành đầu độc và vai trò của Đề Thám chỉ có trong nguồn tổng hợp (C), bài này chưa đối chiếu với nghiên cứu chuyên sâu.

Đánh giá

Lễ kỷ niệm 140 năm cuộc khởi nghĩa (1884–2024) được tổ chức ngày 16/3/2024 tại khu di tích ở Phồn Xương, Bắc Giang. Tại đây, Phó Thủ tướng Lê Minh Khái nhắc cách đánh giá chính thức: đây là cuộc khởi nghĩa vũ trang của nông dân có quy mô lớn nhất, rộng nhất, kéo dài nhất và oanh liệt nhất trong lịch sử chống Pháp trước khi có Đảng; Hoàng Hoa Thám được tôn là anh hùng dân tộc^[2]. Đóng góp được nêu gồm kinh nghiệm du kích, làng chiến đấu và cách "vừa đánh vừa đàm"^[2]. Bùi Thị Hà gọi đây là một trong những phong trào kháng Pháp kiên cường, bền bỉ nhất thời cận đại^[1]. Những nhận định này đến từ các văn bản kỷ niệm và một nhà sử học Việt Nam; bài chưa đối chiếu với tài liệu lưu trữ Pháp, nên cần thận trọng với các con số và chi tiết quân sự.