Đường sắt xuyên Việt thời Pháp thuộc (1898–1936)

Từ tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho đến dự án "đường Đông Dương"

Tuyến đường sắt đầu tiên ở Việt Nam và Đông Dương nối Sài Gòn với Mỹ Tho, khởi công năm 1881, dài hơn 70 km, kinh phí gần 12 triệu franc; Báo Nhân Dân ghi tuyến chính thức khai thác ngày 20/7/1885, nhưng bài này có chỗ ghi nhầm năm nên mốc cần kiểm chứng^[3]. Đường ray khổ 1 m theo công nghệ Pháp về sau trở thành khổ phổ biến của cả mạng lưới^[3].

Ý tưởng một tuyến chạy dọc đất nước được VnExpress gắn với Toàn quyền Lanessan (1891–1894), nhưng chỉ thành hiện thực dưới thời Paul Doumer (1897–1902)^[2]. Tuổi Trẻ kể rằng sau chuyến thăm vùng lũ năm 1897, Doumer muốn có đường sắt để chuyên chở người dân. Hai phương án bị đem ra bàn: tuyến sâu trong nội địa theo sông Mê Công, và tuyến ven biển; Doumer chọn tuyến ven biển trước vì tạo điều kiện cho các đô thị phát triển và hợp ý triều đình Huế, dù dễ bị bão lũ phá hoại^[1]. Dự án mà người Pháp gọi là "đường Đông Dương" còn dự định nối thêm sang Lào và Campuchia^[1].

Luật 1898 và vốn xây dựng

Luật về đường sắt được thông qua ngày 25/12/1898, vốn lấy từ công trái 200 triệu franc, trả trong 75 năm. Khác các tuyến trước, chính quyền thuộc địa tự thi công mà không giao thầu cho tư nhân^[1]. Tuổi Trẻ viết rằng ngày Noel được chọn để hạn chế việc các đại biểu soi xét kỹ dự án đang bị nghi ngờ vì chi phí lớn^[1]. Mai Anh Tuấn, khi điểm sách của Amaury Lorin, cũng ghi việc Doumer vay 200 triệu franc năm 1898 để xây hạ tầng^[4].

Các chặng chính

Đoạn Hà Nội – Vinh đặt ray đầu tiên năm 1900. Cầu Doumer (cầu Long Biên) khởi công thả đá xuống sông Hồng tháng 8/1898 và hoàn thành tháng 2/1902; chuyến tàu đầu tiên vào Hà Nội qua cầu này. Trước đó tuyến Lạng Sơn dừng ở bờ tả ngạn, cách Hà Nội khoảng 3 km^[1]. Theo bài, người thợ Việt Nam đảm nhận phần việc khó nhất dưới sông và dần thay công nhân Trung Quốc ở khâu tán đinh rivê^[1].

Các đoạn được nối dần cho đến ngày 2/9/1936: hai đầu Bắc và Nam gặp nhau tại km 1.221 ở khu vực Hảo Sơn, thuộc tỉnh Phú Yên cũ. Lễ hoàn thành có Hoàng đế Bảo Đại và Toàn quyền Đông Dương René Robin; tấm bia kỷ niệm khắc bằng tiếng Pháp ghi tuyến đường xuyên Đông Dương do Toàn quyền Paul Doumer khởi công và việc nối hai tuyến ngày 2/9/1936^[2]. VnExpress ghi tuyến dài 1.730 km, đi qua 21 tỉnh thành^[2]. Báo Nhân Dân tổng kết mạng lưới đường sắt đạt khoảng 2.600 km sau hơn 50 năm xây dựng; hai bài đều lấy ngày 2/9 làm ngày nối ray^[2][3].

Hai cách nhìn về công trình

Một số tác giả nhấn mạnh động cơ khai thác. Phạm Nguyễn viết rằng cầu Long Biên và đường sắt xuyên Việt phục vụ khai thác thuộc địa và người Pháp chứ không phải người bản xứ, và dẫn hồi ký Doumer cho thấy mục tiêu tăng thu ngân sách để tạo niềm tin cho giới tư bản Pháp^[5]. Ông dẫn nhận định của một nhà sử học Pháp rằng "công tích chính" của Doumer là tăng thuế, mà thuế muối, rượu, thuốc phiện đều bị đẩy lên^[5]. Mai Anh Tuấn, theo tinh thần sách của Lorin, vừa ghi nhận vai trò của Doumer trong hiện đại hóa Đông Dương, vừa nhắc sưu cao thuế nặng khiến đời sống dân khốn đốn^[4]. Các nguồn đã đọc không nêu số nhân công và thương vong khi xây tuyến, nên bài không đề cập.

Sau năm 1936

Theo Báo Nhân Dân, trong kháng chiến chống Pháp, đường sắt bị tổn hại nặng về cơ sở vật chất và nhân lực; sau 1954 nhiều tuyến chính được khôi phục trong bốn năm. Trong chiến tranh phá hoại, ngành đường sắt phải bảo đảm vận chuyển dưới bom đạn^[3]. Tuyến Thống Nhất được khánh thành ngày 31/12/1976 với chiều dài 1.729 km, gồm khôi phục và làm mới khoảng 20 km cầu, 520 cống và 660 km ray^[3]. Bài cũng cho biết đường ray hiện vẫn chủ yếu là khổ 1.000 mm và đường đơn chiếm khoảng 85% hệ thống^[3].