Bạch Thái Bưởi (1874–1932) và nghề vận tải đường sông ở Bắc Kỳ

Xuất thân và những năm đầu

Bạch Thái Bưởi sinh năm 1874 ở vùng Hà Đông cũ (nay thuộc Hà Nội) trong một gia đình nghèo; theo các bài đọc được, ông vốn họ Đỗ, về sau được một gia đình họ Bạch nhận làm con nuôi nên đổi họ^[1][2]. Các nguồn gọi tên làng khác nhau: "An Phú" ở bài của VCCI, "Yên Phúc" trong bài của Nhịp sống Hà Nội^[1][2]. Ông học tiếng Pháp, làm thư ký cho hãng buôn Pháp ở Hà Nội, rồi năm 1895 được cử sang Pháp dự hội chợ Bordeaux; chuyến đi giúp ông tiếp xúc cách làm ăn phương Tây^[1][2]. Về nước, ông thầu cung cấp tà vẹt cho ngành hỏa xa Đông Dương, thất bại trong một vụ thu mua ngô, rồi năm 1906 trúng thầu nhà cầm đồ Nam Định và thu thuế chợ ở vài tỉnh^[1].

Vận tải đường sông

Bước ngoặt là việc ông kinh doanh vận tải đường sông, lĩnh vực trước đó do chủ tàu Pháp và Hoa kiều nắm. Phần lớn nguồn ghi mốc 1909^[2][3][4][5], riêng bài của VCCI ghi 1908^[1]. Ông thuê ba tàu của hãng Marty (Marty – D'Abbadie), đổi tên và mở tuyến Nam Định – Hà Nội, Nam Định – Bến Thủy; từ năm 1912 thêm tuyến Nam Định – Hải Phòng và Hà Nội – Tuyên Quang^[1]. Ban đầu công ty lỗ nặng vì tàu chạy chậm hơn tàu của Hoa kiều, giá vé cạnh tranh không hiệu quả. Theo Nhịp sống Hà Nội, ông chuyển sang kêu gọi tinh thần đồng bào, đổi tên tàu thành Trưng Trắc, Trưng Nhị, thuê gánh hát xẩm hát ở bến để cổ động, nhờ vậy khách đông dần và ông mua đứt ba tàu thuê^[2]. Bài của Nhân Dân còn kể ông treo một chiếc ống trên tàu để khách tự nguyện góp tiền giúp bù lỗ^[4]. Đây là cách các tác giả diễn tả "tinh thần dân tộc" trong kinh doanh, còn số liệu doanh thu cụ thể không được nêu.

Năm 1915, hãng Marty – D'Abbadie phá sản, ông mua lại đội tàu và xưởng sửa chữa ở Hải Phòng; năm 1916 lập Giang hải luân thuyền Bạch Thái công ty với cờ hiệu vàng, mỏ neo và ba ngôi sao; năm 1917 mua thêm sáu tàu của hãng Deschwanden khi hãng này phá sản^[1][3]. Theo VCCI, đến năm 1920 ông có hơn 30 tàu, chạy chủ yếu trên các tuyến sông Bắc Kỳ, nên được gọi là "chúa sông Bắc Kỳ"^[1].

Tàu Bình Chuẩn

Ngày 7/9/1919, tại cảng Cửa Cấm (Hải Phòng), công ty hạ thủy tàu hơi nước thép Bình Chuẩn, nặng khoảng 600 tấn, được các nguồn mô tả là do người Việt thiết kế và đóng^[1][3]. Con tàu đi dọc bờ biển và vào Sài Gòn^[2], được xem là biểu tượng của phong trào "chấn hưng thương trường, cổ động thực nghiệp"^[1]. Các nguồn lệch nhau về thời điểm cập Sài Gòn: năm 1919 theo Nhân Dân^[4], tháng 6/1920 theo VCCI^[1], còn Nhịp sống Hà Nội ghi tàu rời Hải Phòng ngày 20/8/1920 và đến Sài Gòn ngày 17/9/1920^[2]. Bài viết chưa kiểm tra được mốc nào đúng.

Mở rộng sang in ấn và khai mỏ

Ngoài tàu, ông lập nhà in Đông Kinh ấn quán và ra tờ Khai Hóa nhật báo năm 1921, đồng thời tham gia sáng lập Hội Khai trí Tiến đức^[1][5]. Theo VCCI, ông còn nắm nhiều nhượng địa than nhưng thực tế chỉ khai thác hai mỏ ở Bí Chợ (Đông Triều), tổng sản lượng giai đoạn 1925–1928 khoảng 6.000 tấn và dừng năm 1931^[1]. Nhịp sống Hà Nội lại ghi sản lượng hằng năm khoảng 9.500 tấn, xuất sang Pháp và Nhật Bản^[2]. Các nguồn không giải thích chênh lệch này, nên bài không chọn con số nào.

Khó khăn và đánh giá

Từ khoảng năm 1926, công ty gặp khó khăn: nhiều tai nạn tàu, hành khách chuyển sang đường bộ và đường sắt, rồi chịu tác động của khủng hoảng kinh tế thế giới^[1]. VCCI viết công ty tuyên bố phá sản ngày 5/4/1929; các nguồn khác không nhắc việc này^[1]. Ông mất đột ngột ngày 22/7/1932^[2][5]. Nhịp sống Hà Nội nhận xét lúc đó ông chưa phải nhà tư sản giàu nhất, trong khi thư viện UEL xếp ông trong nhóm bốn người giàu nhất đầu thế kỷ XX^[5]. Ông thường được coi là một nhà tư sản dân tộc tiêu biểu, nhưng các bài đọc được chủ yếu là báo chí và bài giới thiệu, nên đánh giá này nghiêng về ca ngợi hơn là phân tích tài liệu gốc.