Cầu Long Biên (Hà Nội)

Ý tưởng và thiết kế

Theo hồi ký của Paul Doumer (Toàn quyền Đông Dương 1897–1902) mà Znews dẫn, ông coi việc bắc một cây cầu lớn qua sông Hồng là cực kỳ cấp thiết, để đi lại giữa Hà Nội với các tỉnh tả ngạn và để hệ thống đường sắt hội tụ về Hà Nội không bị dòng sông cắt ngang. Nhiều người ở Bắc Kỳ và Paris phản đối, cho rằng sông rộng như eo biển, sâu hơn 20 m và dâng thêm 8 m mùa lũ nên không thể dựng cầu có trụ giữa dòng^[1]. Trong cuộc đấu thầu năm 1897, đồ án của nhà thầu Daydé et Pillé được chọn, với kiểu dầm chìa đỡ hai bên và các thanh đỡ hình răng cưa^[1]. VietnamPlus và Vietnam News cho biết thiết kế này theo kiểu mà hãng Daydé & Pillé lần đầu áp dụng cho cầu Tolbiac ở Paris^[2][3].

Xây dựng

Theo Znews, ngày 12/9/1898 Doumer đặt viên đá đầu tiên; ngày 3/2/1902 hai bờ được nối với nhau; công trình dùng 30.000 m3 đá, 5.300 tấn thép và tốn khoảng 6,2 triệu franc, xấp xỉ dự toán. Cầu được khánh thành tháng 2/1902, cùng thời điểm với tuyến đường sắt Hà Nội – Hải Phòng^[1]. Vietnam News và VietnamPlus ghi lễ khánh thành chính thức ngày 28/2/1902, cầu mang tên Paul Doumer và được đổi thành Long Biên sau khi thủ đô được giải phóng năm 1945^[2][3]. Theo Vietnam News và VietnamPlus, hàng nghìn công nhân Việt Nam làm việc dưới sự hướng dẫn của chuyên gia Pháp; vôi chở từ Thừa Thiên – Huế, đá và gỗ lim từ Thanh Hóa, xi măng từ Hải Phòng, và các công nhân lặn sâu dưới sông để dựng mố cầu^[2][3].

Các nguồn ghi khác nhau về kích thước. Znews nêu cầu dài 1.682 m, có 20 trụ, mỗi trụ cao 44 m trong đó 30 m nằm dưới mực nước^[1]; Vietnam News và VietnamPlus ghi chiều dài 1.862 m gồm 19 dầm thép và đường dẫn bằng đá, với một đường ray ở giữa và lối đi hai bên^[2][3]. Hai nguồn tiếng Anh còn ghi lễ động thổ ngày 13/9/1889, trong khi Znews ghi 12/9/1898; vì Doumer đến Đông Dương năm 1897 và mọi nguồn đều nói cầu xây trong khoảng 1898–1902, năm 1889 nhiều khả năng là lỗi in, nhưng bài này không tự sửa. Hai nguồn tiếng Anh cũng cho rằng đây là cầu thép lớn thứ tư và dài thứ hai thế giới thời đó, sau cầu Brooklyn^[2][3].

Mở rộng thập niên 1920

Đầu thập niên 1920, vì chưa có công trình cố định nào cho ô tô qua sông Hồng, chính quyền thuộc địa quyết định mở rộng cầu Doumer thay vì xây cầu mới. Trước đó cầu chỉ có đường ray khổ 1 m. Dự án thêm hai làn xe ở hai bên, nới mặt cầu từ 8,15 m lên 12,33 m, dùng 2.400 tấn thép và 1.600 m3 gỗ; Daydé là nhà thầu. Công trình khởi công đầu năm 1922, xong cuối tháng 12/1923 và thông xe ngày 23/4/1924^[1].

Cách nhìn về cây cầu

Tháng 12/2022, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I phối hợp Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) khai mạc triển lãm "Cầu Long Biên – Nhân chứng lịch sử", giới thiệu hơn 100 tài liệu, hình ảnh từ 1898 đến 1975, trong đó có hồ sơ đấu thầu được Doumer duyệt và bản vẽ của Daydé & Pillé. Đại sứ Pháp phát biểu cầu là biểu tượng của quan hệ hai nước và mang ký ức chung Việt – Pháp^[2]. Vietnam News dẫn lời một kiến trúc sư rằng cầu mang bản sắc dân tộc vì hình dáng giống con rồng bay trên sông Hồng, đồng thời ghi nhận quan điểm cho rằng người Pháp xây cầu để khai thác thuộc địa và đàn áp các phong trào chống Pháp^[3]. Bài này nêu các cách nhìn trên như lời của từng nguồn.