Lý Phật Tử (Hậu Lý Nam Đế) và việc nhà Tùy chiếm lại Vạn Xuân (602)

Thân thế và vị trí trong nhà Tiền Lý

Lý Phật Tử là vị vua cuối cùng của nhà Tiền Lý, tức nước Vạn Xuân (544 – 602), được sử sách gọi là Hậu Lý Nam Đế; các nguồn đã đọc ghi ông trị vì từ năm 571 đến năm 602^[1][2]. Đại Việt sử ký toàn thư gọi ông là một tướng cùng dòng họ với Tiền Lý Nam Đế (Lý Bí)^[3]; Wikipedia tiếng Việt gọi ông là cháu họ của Lý Nam Đế, còn bản tiếng Anh viết là anh em họ (cousin); cả hai đặt năm sinh khoảng 518^[5][6]. Về gốc gác, Toàn thư cho rằng tổ tiên ông là người phương Bắc sang ở phương Nam, bảy đời sau thành người phương Nam, còn Tùy thư (theo Wikipedia tiếng Anh) gọi ông là "Lĩ man" ở Giao Châu^[6]. Theo Phùng Văn Khai, ông đi theo Lý Thiên Bảo từ những ngày đầu; theo Phong Sương, Lý Thiên Bảo lập nước ở vùng Dã Năng, sát biên giới với Lào, xưng Đào Lang Vương, và khi ông này mất không con nối, các tướng chọn Lý Phật Tử làm vua^[1][2].

Từ cuộc chiến với Triệu Việt Vương đến ngôi vua

Phùng Văn Khai viết rằng sau khi Lý Thiên Bảo mất, Lý Phật Tử năm lần xuất quân từ Ái Châu đánh Triệu Quang Phục ở Long Biên, và theo Ngô Sĩ Liên thì Triệu Việt Vương đã nhường đất cho ông ở^[1]. Wikipedia tiếng Việt kể tiếp: hai bên giảng hòa, con trai Lý Phật Tử là Nhã Lang lấy con gái Triệu Việt Vương, dò được bí mật quân sự rồi báo cho cha, Phật Tử đánh úp khiến Triệu Việt Vương phải tự vẫn ở cửa biển Đại Nha^[5]. Phùng Văn Khai coi "huyền tích Nhã Lang – Cảo Nương" là chuyện dân gian chép theo mô-típ Mỵ Châu – Trọng Thủy chứ không khẳng định là sự thật^[1]. Bản dịch tiếng Anh của Toàn thư đặt việc ông đánh Triệu Việt Vương vào năm Tân Mão (571), năm đầu trị vì^[3]; Wikipedia tiếng Anh viết chung là khoảng năm 570^[6].

Nơi đóng đô cũng được ghi không thống nhất. Bản dịch Toàn thư cho biết ban đầu ông ở Ô Diên, về sau dời sang vùng Phong (nhiều khả năng là Phong Châu)^[3]; Wikipedia tiếng Việt chỉ nêu Phong Châu^[5]; Wikipedia tiếng Anh ghi quân của ông tập trung ở Cổ Loa và Long Biên^[7]. Báo Hà Nội Mới gọi thành cổ Ô Diên, thuộc vùng Hạ Mỗ xưa (nay là xã Ô Diên, Hà Nội), là "bản doanh của Lý Nam Đế và Lý Phật Tử"^[4].

Nhà Tùy và năm 602

Theo Wikipedia tiếng Anh, năm 595 Lý Phật Tử thừa nhận quyền của nhà Tùy, năm 601 ông bị triệu sang triều đình, trì hoãn rồi nổi dậy vào năm 602^[7]. Phùng Văn Khai kể rằng Tùy Văn Đế bắt ông sang chầu, ông viện cớ ốm và đưa vàng bạc cho Lệnh Hồ Hy, tổng quản Quế Châu; Lệnh Hồ Hy bị buộc tội nhận hối lộ và bị cách chức, còn Văn Đế sai đại tướng Lưu Phương đem quân sang đánh^[1]. Con số quân Tùy lệch nhau: mười vạn theo Phùng Văn Khai^[1], 120.000 theo Wikipedia tiếng Anh về Hậu Lý Nam Đế^[6], còn bài Wikipedia về cuộc chiến Tùy – Tiền Lý ghi khoảng 270.000 mà không nêu rõ nguồn^[7].

Theo bản dịch Toàn thư, năm Nhâm Tuất (602), Lý Phật Tử sai con là Đại Quyền giữ Long Biên và tướng Lý Phổ Đỉnh giữ Ô Diên. Lưu Phương, được mô tả là người có tài làm tướng, nghiêm khắc nhưng thương binh sĩ, đến Đô Long thì đánh tan "giặc cỏ" rồi tiến đến doanh trại của vua; vua sợ hãi xin hàng^[3]. Wikipedia tiếng Anh ghi ông đầu hàng vào mùa đông năm ấy, dưới sức ép của các quan, và một bài khác của Wikipedia cho biết ông đầu hàng ngay trước cung điện của mình ở Long Biên^[6][7].

Kết cục và đánh giá

Toàn thư chép ông trở về phương Bắc rồi mất; nhân dân lập miếu thờ ở cửa Tiểu Nha, đối xứng với miếu thờ Triệu Việt Vương ở cửa Đại Nha^[3]. Wikipedia tiếng Việt viết ông bị đưa về Trung Hoa xử tử^[5]; Wikipedia tiếng Anh dẫn Keith Taylor, theo đó ông chết trên đường bị giải đi Trường An^[7]. Phùng Văn Khai nhắc lời Ngô Sĩ Liên rằng Nhã Lang chết trước, còn bản thân ông cũng không tránh khỏi cảnh tù đày^[1]. Năm mất cũng không thống nhất: hộp thông tin của Wikipedia ghi 602, trong khi phần thể loại ghi 606^[5][6]. Sau cuộc xâm lược, lãnh thổ Vạn Xuân bị sáp nhập trở lại vào đế quốc phương Bắc^[7].

Ngô Sĩ Liên phê phán nặng: việc đánh Triệu Việt Vương là "đắc kế" nếu xét theo bá thuật nhưng đáng chê xét theo vương đạo, và chuyện hôn nhân dùng làm mưu kế là bất nghĩa; khi giặc đến, nhà vua yếu hèn còn các tướng không ai can gián^[1][3]. Phùng Văn Khai cho rằng nhận xét ấy quá khắt khe: công lớn nhất của Lý Phật Tử là giữ cho Vạn Xuân khoảng ba mươi năm thái bình ở sát phương Bắc, còn điều đáng trách nhất là việc ông cùng triều đình đầu hàng mà không kháng cự đến cùng. Tác giả cũng nhận xét rằng sử gia phong kiến thường nhìn lịch sử qua tiêu chuẩn trung quân ái quốc và võ công nên dễ thiên lệch^[1].