Khởi nghĩa Lương Long (năm 178–181) ở Giao Châu

Bối cảnh: thứ sử Chu Ngung và gánh nặng thuế

Báo Pháp luật Việt Nam viết rằng trong thế kỷ II quan quân nhà Hán ở Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam liên tục phải đánh dẹp các cuộc nổi dậy. Đến đời Hán Linh Đế, thứ sử Giao Châu là Chu Ngung nổi tiếng tham tàn: ông ta tự đặt thêm nhiều khoản thuế, mức thu cao gấp nhiều lần bình thường, còn dân chúng không biết kêu ai vì kinh đô quá xa^[1]. Báo Dân Việt cũng gắn cuộc khởi nghĩa với chính sách hà khắc của Chu Ngung sau khi nhà Hán đánh bại Hai Bà Trưng^[2].

Năm 178: Lương Long dấy binh

Cả hai bài báo đặt khởi đầu vào năm Mậu Ngọ (178). Theo Báo Pháp luật, từ tháng Giêng các cuộc nổi dậy nổ ra ở hai quận Giao Chỉ và Hợp Phố, người Ô Hử vùng Tây Bắc cũng nổi lên; đến tháng 4, Lương Long kêu gọi dân cả châu đứng dậy, trước hết để diệt Chu Ngung, sau đó giành quyền tự chủ^[1]. Báo Dân Việt dẫn lại Đại Việt sử ký toàn thư: mùa hạ tháng 4 năm ấy, người trong châu cùng bọn Man Ô Hử làm loạn đã lâu mà Chu Ngung không ngăn được; Lương Long nhân đó dấy binh đánh phá quận huyện, quân lên đến vài vạn người^[2]. Bài này còn cho biết nghĩa quân liên kết với người Ô Hử và với Khổng Chi, thái thú Nam Hải, làm chủ một vùng rộng gồm Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam^[2]. Chu Ngung phải đóng cửa thành cố thủ và xin viện binh từ triều đình^[1][3].

Năm 181: Chu Tuấn dẹp khởi nghĩa

Phải đến mùa hạ năm 181 triều Hán mới cử Chu Tuấn, huyện lệnh Lan Lăng, sang cứu Chu Ngung. Báo Pháp luật kể ông ta quê ở Cối Kê, đi đường tuyển thêm gia binh, tổng cộng 5.000 quân chia làm hai đạo; Chu Tuấn không đánh ngay mà tập kết ở địa giới Giao Châu, vừa mua chuộc vừa đe dọa để nội bộ nghĩa quân rạn nứt^[1]. Sau đó ông ta liên kết binh mã bảy quận đánh vào đại bản doanh; Lương Long cùng nhiều nghĩa sĩ hy sinh trong trận không cân sức, và theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục (do bài báo dẫn) có mấy vạn người ra hàng; Chu Tuấn được phong Đô Đình hầu^[1]. Wikipedia tiếng Anh, dựa vào học giả Ben Kiernan, tóm lược rằng Chu Tuấn chém Lương Long, bắt khoảng mười nghìn người và dẹp xong cuộc nổi dậy chỉ trong vài tuần^[4].

Sau khởi nghĩa

Báo Pháp luật cho biết năm 183, binh lính Giao Châu, trong đó có nhiều người Việt bị ép đi lính, giết Chu Ngung. Triều Hán từ đó thận trọng hơn khi chọn thứ sử: Giả Tông rồi Lý Tiến lần lượt nhận chức, không nhũng nhiễu như trước và nới lỏng phần nào cách cai trị^[1]. Báo Dân Việt đánh giá cuộc khởi nghĩa giúp Giao Châu có ba năm tự chủ ngắn ngủi, một cách tính của tác giả bài báo chứ không phải kết luận chung của giới sử học^[2]. Cũng bài này gọi Lương Thạc, người nổi dậy ở Giao Châu năm 317, là hậu duệ của Lương Long, nhưng không nêu nguồn cho mối quan hệ đó^[2].

Chu Đạt (157): một tiền lệ

Trước Lương Long hơn hai mươi năm, Wikipedia tiếng Anh ghi nhận cuộc nổi dậy của Chu Đạt ở Cửu Chân. Năm 157, Chu Đạt giết viên quan Cư Phong bị dân oán vì tàn ác và tham lam, rồi tập hợp khoảng 4.000 đến 5.000 người; thái thú Cửu Chân là Nghê Thức đem quân đánh nhưng tử trận, sau đó Ngụy Lang đánh bại nghĩa quân, Chu Đạt cùng khoảng 2.000 người bị chém^[5]. Bài này nêu thêm rằng cuộc nổi dậy chỉ được chép trong sử liệu Trung Hoa nên có ý kiến cho Chu Đạt có thể gốc Hoa; thông tin mới có trong một bản bách khoa mở và cần đối chiếu với An Nam chí lược cùng sử cũ^[5].

Những điểm nguồn chưa thống nhất

Các nguồn khớp nhau ở khung chung (khởi nghĩa từ năm 178, bị Chu Tuấn dẹp năm 181) nhưng lệch ở nhiều chi tiết. Thời điểm Lương Long dấy binh là tháng Giêng (Báo Dân Việt) hay tháng 4 (Báo Pháp luật và Toàn thư)^[1][2]. Về quê quán, Báo Dân Việt ghi ông là người quận Giao Chỉ và là tổ họ Lương hiện nay, trong khi Toàn thư chỉ gọi là người trong châu; Wikipedia tiếng Việt cho biết sử sách không ghi thân thế, ông thường được gọi là tù trưởng người Ô Hử, và Hậu Hán thư nhắc một người cùng quận là Lư Dung cùng nổi dậy^[2][3]. Việc đồng nhất người Ô Hử với tổ tiên của người Tày, Nùng hay Choang là lời chú của tác giả các bài báo và bách khoa, chưa có nguồn học thuật đi kèm^[2][3][4]. Cả Báo Pháp luật lẫn Wikipedia đều không ghi ngày mất của Lương Long, chỉ cho biết ông mất khi bị Chu Tuấn đánh năm 181^[1][3].