Tỳ-ni-đa-lưu-chi và dòng thiền chùa Pháp Vân (580–594)

Hành trạng theo truyền thừa

Tỳ-ni-đa-lưu-chi (Vinītaruci, còn gọi là Diệt Hỉ) là nhà sư Ấn Độ được truyền thừa Thiền Việt Nam coi là vị tổ đầu tiên của dòng thiền đến Giao Châu cuối thế kỷ VI. Theo bài của Trần Lê Đình Hiếu trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học, năm 573 ông đến Trường An, ở lại bảy năm và gặp Thiền sư Tăng Xán, vị Tam tổ của Thiền tông Trung Hoa; truyền thống Việt Nam kể Tăng Xán ấn chứng cho ông rồi dặn đi về phương Nam truyền pháp^[3]. Wikipedia tiếng Anh cũng ghi năm 573 và bảy năm ở Trung Quốc^[5].

Khoảng năm 580 ông xuống Giao Châu, an trú ở chùa Pháp Vân, còn gọi là chùa Dâu, thuộc Luy Lâu; nay là xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh^[3]. Theo Nguyễn Văn Đoàn và Lê Văn Chiến (Bảo tàng Lịch sử quốc gia), tư liệu Cổ Châu Pháp Vân bản hạnh cho biết ông đến chùa vào tháng Ba năm Canh Tý (580), ở lại đến năm Giáp Dần (594) thì viên tịch^[1]. Wikipedia tiếng Anh thuật lại lời di huấn ông trao cho đệ tử lúc sắp mất, trong đó nhắc việc Tăng Xán bảo ông mau xuống phương Nam; sau đó Pháp Hiền làm lễ hỏa táng, thu xá lợi và dựng tháp năm 594^[5].

Chùa Pháp Vân và Luy Lâu

Theo hai tác giả của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, từ thế kỷ VI đến IX Luy Lâu là trung tâm của thiền phái thứ nhất của Việt Nam, và chùa Dâu là trung tâm chính. Luy Lâu khi ấy đã là một trung tâm Phật giáo lớn, nơi Phật giáo hòa với tín ngưỡng Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện)^[1]. Cần phân biệt: tên Pháp Vân còn dùng cho nhiều chùa thờ Tứ Pháp, kể cả một chùa ở Giáp Bát, Hà Nội^[1]; một bài tổng quan năm 2025 vừa ghi chùa Pháp Vân của ông "nay thuộc Hà Nam", vừa nhắc chùa Dâu (Bắc Ninh) là di tích của dòng thiền này^[4], trong khi các bài khác chỉ nói chùa Dâu ở Bắc Ninh^[1][3].

Pháp Hiền và dòng thiền sau ông

Theo bài của Trần Lê Đình Hiếu, sau khi thầy mất, Pháp Hiền dựng chùa Chúng Thiện trên núi Thiên Phúc (còn gọi là núi Tiên Du), cách Luy Lâu khoảng 20 dặm về phía tây bắc, vùng nay là Tiên Du – Từ Sơn, Bắc Ninh^[3]. Thích Minh Thuận, dựa vào Thiền uyển tập anh, viết rằng dòng này từ năm 580 đến cuối thời Lý truyền được 19 đời với 49 người^[2]. Ông nêu các thiền sư tiêu biểu như La Quý, Pháp Thuận, Vạn Hạnh, Đạo Hạnh, Huệ Sinh, Minh Không, Khánh Hỷ và Viên Thông^[2]. Vạn Hạnh và Đạo Hạnh đều thuộc đời thứ 12 trong cách tính của ông; bài của Trần Lê Đình Hiếu thì xếp Ni sư Diệu Nhân (công chúa Lý Thị Ngọc Kiều) vào đời thứ 17^[2][3].

Đặc điểm tư tưởng theo các bài nghiên cứu

Theo Thích Minh Thuận, dòng này bắt nguồn từ tư tưởng Bát Nhã, Tam luận và Hoa Nghiêm, thiên về Mật giáo. Tuy nói bất lập văn tự, dòng vẫn chú trọng nghiên cứu kinh luận, có khuynh hướng nhập thế và dùng cả phong thủy, sấm vĩ cùng tín ngưỡng dân gian làm phương tiện dẫn dắt người học^[2]. Ông dẫn nhận xét của Nguyễn Lang rằng thiền phái này hầu như chỉ chịu ảnh hưởng Phật giáo Ấn Độ, ít chịu ảnh hưởng Trung Hoa và rất có tính dân tộc^[2]. Sau khi vua Trần Nhân Tông hợp ba dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường thành thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, nhiều người cho rằng dòng này chấm dứt. Chính Thích Minh Thuận đặt câu hỏi liệu nó có thật sự chấm dứt không^[2].

Những điểm nguồn nói khác nhau

Xuất xứ của ông được ghi khác nhau. Theo Thích Minh Thuận, Thiền uyển tập anh gọi ông là người Nam Ấn^[2]; Trần Lê Đình Hiếu và Wikipedia lại nêu vùng Uḍḍiyāna, thường được đồng nhất với thung lũng Swat ở tây bắc Ấn Độ^[3][5]. Một chú thích trên Wikipedia tiếng Anh dẫn Keith Taylor, The Birth of Vietnam (1983), cho rằng Thiền đã được truyền ở Việt Nam trước khi Vinītaruci đến^[5].

Phần lớn chi tiết nói trên, từ lời dặn của Tăng Xán đến các mốc 580 và 594, là truyền thừa do các nguồn Phật giáo hiện đại nhắc lại, không có tư liệu đương thời kèm theo trong các bài đã đọc. Bài tổng quan năm 2025 cũng ghi ông mất năm 594 và Pháp Hiền là người nối pháp^[4].