Truyện bác Ba Phi: nhân vật nói dóc của rừng U Minh (Cà Mau) và câu hỏi ai viết nên các mẩu truyện

Một nhân vật nói dóc của rừng U Minh

Bác Ba Phi là nhân vật trung tâm của một mảng truyện tiếu lâm Nam Bộ, kể về cuộc sống thường ngày nhưng được phóng đại quá mức rồi trình bày điềm tĩnh khiến người nghe bật cười. Wikipedia tiếng Việt xếp ông vào kho truyện trạng (nói dóc) và gọi là nhân vật cận đại nhất trong kho truyện này; bài Wikipedia ấy hiện chưa có nguồn tham khảo nên chỉ được dùng cho những ý khung^[1]. Theo bài đó, nguyên mẫu là nghệ nhân dân gian Nguyễn Long Phi (1884–1964), một nông dân ở vùng U Minh Hạ, Cà Mau, có tài kể chuyện^[1]. Báo Tuổi Trẻ cũng ghi ông mất năm 1964^[2].

Theo nhà văn Anh Động, những điều bác Ba Phi nói phóng đại đều xoay quanh con vật và sản vật trong rừng U Minh; ông nói với giọng tỉnh rụi, không châm chích, không nói xấu ai, không nói tục^[2]. Anh Động kể hai mẩu nghe trực tiếp từ ông. Khi Anh Động hỏi sao nhà chỉ còn một cái tĩn, bác Ba Phi đáp đã đập cái kia vì cá rô câu được to quá, nhét vào tĩn thì không lấy ra được; khi hỏi vì sao bụi tre còi cọc, Anh Động nghe bác kể từng buộc dây thòng lọng vào bụi tre để bắt con rồng sà xuống uống nước, rồng giãy làm bụi tre bong gốc, từ đó lớn không nổi^[2]. Người thân của ông kể với báo rằng cá, rùa ở vùng này thời đó rất nhiều, và truyện của ông là phóng đại những gì có thật; họ còn nhớ ông là người đi săn, tập võ và chơi đờn^[3].

Ai viết nên các mẩu truyện?

Câu hỏi khó nhất về "truyện bác Ba Phi" là phần nào do ông kể, phần nào do người sau thêm vào. Loạt bài của Tuổi Trẻ (tháng 9/2014) cho biết người đầu tiên sưu tầm, viết lại và in sách là nhà văn Anh Động (Nguyễn Việt Tùng, Kiên Giang). Ông kể mình gặp bác Ba Phi hai lần, năm 1962 và 1963, khi ông đang ở vùng U Minh; năm 1977 ông gom khoảng 50 truyện từng đăng trên báo Văn Nghệ TP.HCM thành tập Chuyện vui Ba Phi, do Sở Văn hóa – Thông tin Minh Hải in, và nói rằng chỉ chừng 20 truyện là truyền khẩu từ miệng bác Ba Phi, số còn lại do ông sáng tác. Tờ báo còn nêu con số hơn 50% số truyện tiếu lâm bác Ba Phi đang lưu hành là do ông sáng tác, nhưng bài không cho biết cách tính^[2]. Phần lớn các chi tiết này là lời kể của chính nhà văn, chưa có nguồn độc lập kiểm chứng.

Cũng theo Tuổi Trẻ, những mẩu truyện về đề tài thời chiến như Trăn đánh giặc hay Khỉ nhận giấy khen không phải do bác Ba Phi kể; chúng do bộ đội nghĩ ra để giải trí trên đường hành quân, hoặc do người dân U Minh đặt rồi gắn tên ông vào, nên qua truyền khẩu thành "truyện bác Ba Phi"^[3]. Tuổi Trẻ ghi các tiểu thuyết về nhân vật này sau đó được in nhiều: Nhà xuất bản Sông Bé in 82.000 cuốn năm 1983, Kim Đồng tái bản 72.000 cuốn năm 1992; vài nhà xuất bản tự gom truyện in lại mà không hỏi tác giả, dẫn đến tranh chấp bản quyền^[2].

Thằng Đậu và vợ thằng Đậu

Trong nhiều truyện, bác Ba Phi có thêm đứa cháu nội tên Đậu. Nhà văn Anh Động nói với Tuổi Trẻ rằng nhân vật này do ông đặt khoảng năm 1982–1983, khi viết tiểu thuyết, cùng với con chó đi theo hai ông cháu. Theo ông, "Phi" nghĩa là bay nên cháu phải tên Đậu; theo báo, gia phả nhà bác Ba Phi không có ai tên Đậu^[4]. Wikipedia tiếng Việt thì viết rằng thằng Đậu là một người cháu đích tôn có thật của ông^[1]; đây là chỗ hai nguồn trái nhau, và bài này theo lời tác giả cùng thông tin gia phả do báo ghi lại.

Còn "vợ thằng Đậu" thì ông Anh Động nói không phải do ông nghĩ ra mà lấy từ dân gian; khoảng thập niên 1980–1990, trong dân gian lưu truyền câu "tệ hơn vợ thằng Đậu" chỉ người phụ nữ hậu đậu. Về sau ông viết Vợ chồng thằng Đậu – hậu bác Ba Phi (khoảng 120 trang, 2006), và nhân vật này đi vào sân khấu hài, tiểu phẩm truyền hình, cả tên quán ăn ở Cà Mau^[4].

Cách đọc hợp lý

Từ các nguồn trên, có thể thấy kho truyện này gồm ít nhất bốn lớp: khoảng hai chục mẩu truyền khẩu gắn với chính ông (theo Anh Động), các truyện do người dân U Minh đặt thêm, các truyện do Anh Động và những người khác viết lại hoặc sáng tác, và các tuyển tập do nhà xuất bản gom về sau^[2][3]. Vì thế "truyện bác Ba Phi" vừa là một dòng văn học dân gian truyền khẩu vừa là một nhân vật được văn học viết dựng tiếp; các nguồn trên không cho phép tách bạch từng truyện thuộc lớp nào.