Tín ngưỡng thờ Thổ Công và Táo Quân

Hai vị thần trong hệ thống thần bảo hộ gia đình

Thổ Công và Táo Quân thuộc hệ thống thần bảo hộ gia đình của người Việt, cùng với Thổ Địa và tổ tiên^[1]. Táo Quân, còn gọi là ông Táo, vua bếp hay thần Bếp, được coi là vị thần cai quản việc bếp núc^[1]. Đào Duy Anh (1938) mô tả Thổ Công là thần bản thổ, được cúng để cầu phù hộ khi trong nhà có việc rủi ro^[2]. Trong thực tế, hai tên gọi này nhiều khi được dùng lẫn lộn: Nabeta Naoko dẫn lời Nguyễn Đổng Chi rằng thần Bếp và thần Đất có công việc khác nhau nhưng trong dân gian được coi gần như một, thần Bếp được gọi là Thổ công^[2]. Trần Hạnh Nguyên cũng ghi rằng do thờ cùng thần Thổ địa nên thần Bếp về sau thường được gọi chung là thần Thổ công^[1].

Theo Trần Hạnh Nguyên, thần Táo quân có nguồn gốc từ Trung Quốc cổ đại; khi truyền sang Việt Nam, người Việt cải biên cho phù hợp phong tục nhưng vẫn bảo lưu nhiều yếu tố thờ cúng và lễ vật của người Hán^[1]. Tư liệu thành văn sớm nhất về việc thờ ông Táo ở Việt Nam mà Nabeta tìm thấy thuộc thế kỷ XVII, trong từ điển của Alexandre de Rhodes năm 1651^[2].

Truyền thuyết "hai ông một bà"

Theo truyền thuyết phổ biến, Thị Nhi rời chồng là Trọng Cao để lấy Phạm Lang. Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ và phải ăn xin; nàng giấu chồng cũ trong đống rạ nhưng Phạm Lang đốt rạ, Thị Nhi lao vào cứu chồng cũ, Phạm Lang nhảy theo, cả ba cùng chết^[4]. Cảm nghĩa tình ấy, Ngọc Hoàng phong cả ba làm Táo quân: Phạm Lang là Thổ Công trông coi bếp núc, Trọng Cao là Thổ Địa trông việc trong nhà, Thị Nhi là Thổ Kỳ trông việc chợ búa^[3][4].

Nabeta lưu ý rằng tư liệu thế kỷ XVII-XVIII đã chép chuyện ba người cùng chết trong lửa và hóa thành vua bếp, nhưng cách phân chức Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ chỉ thấy trong ghi chép của Toan Ánh, không thấy trong các bản kể khác mà ông đối chiếu^[2].

Bàn thờ, hình tượng và đồ thờ

Theo Trần Hạnh Nguyên, người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ thường thờ Táo thần với hình tượng hai nam một nữ, dùng ba chiếc mũ giấy, hoặc một chiếc, cùng ba bài vị, hoặc một bài vị. Hai mũ nam có cánh chuồn đặt hai bên, mũ nữ không có cánh đặt ở giữa; nếu chỉ dâng một mũ thì đó là mũ của Thổ Công. Mỗi năm khi tế lễ, mũ cũ được đốt và thay mũ mới^[1].

Về nơi thờ, Trần Hạnh Nguyên cho biết ở đồng bằng Bắc Bộ phổ biến có ban thờ Thổ Công riêng, thường đặt ở phía đầu hồi hướng tây theo kinh nghiệm "Đông phòng Tây táo"; nay nhiều gia đình thờ ngay trên ban thờ tổ tiên ở gian giữa, bát hương Thổ Công đặt bên trái^[1]. Nabeta ghi nhận ở Bắc Bộ bát hương ông Táo thường đặt cùng bàn thờ tổ tiên, còn ở Trung Bộ và Nam Bộ thường có bàn thờ ông Táo riêng trong bếp, đặt bài vị^[2].

Lễ tiễn ông Công, ông Táo ngày 23 tháng Chạp

Theo quan niệm dân gian, Táo Quân ghi lại việc thiện ác của các thành viên trong nhà suốt năm; đến ngày 23 tháng Chạp âm lịch, các vị lên thiên đình báo cáo Ngọc Hoàng để định phúc họa cho năm sau^[3]. Phan Kế Bính (1915) ghi rằng ngày 23 tháng Chạp là tết Táo quân, người dân mua hai mũ đàn ông, một mũ đàn bà và con cá chép làm ngựa cho Táo quân lên chầu trời^[2]. PGS-TS Nguyễn Ngọc Thơ cho rằng người Việt sống ở môi trường sông nước nên chọn cá chép thay cho ngựa trong quan niệm Trung Hoa, và cá chép gắn với tích "vượt Vũ Môn hóa rồng"^[3].

Lễ vật thường gồm ba bộ mũ áo giấy, hương, hoa, oản, quả, cau trầu; cạnh mâm cúng đặt chậu nước có ba con cá chép sống, sau lễ đem thả ra sông; lễ thường làm trước 12 giờ trưa^[4]. Theo ông Nguyễn Ngọc Thơ, xưa chỉ giới quý tộc cúng ngày 23 còn dân thường cúng ngày 24, về sau người Việt thống nhất ngày 23^[3].

Sau lễ tiễn, theo Nguyễn Thức và Hương Nguyên, nhiều gia đình mới dọn dẹp, lau chùi nơi thờ tự, vì tin rằng từ khi Thổ Công về trời đến giao thừa là những ngày "tháo khoán", không còn bị Thổ Công, Thổ Địa kiểm soát^[6].

Ý nghĩa và đời sống hiện nay

Lễ tiễn Táo quân thể hiện lòng biết ơn trời đất và thần bếp đã phù hộ gia đình trong năm, đồng thời gửi gắm mong ước về một năm mới thịnh vượng và thái độ sống hướng thiện^[3]. Theo Trần Hạnh Nguyên, niềm tin rằng Táo quân ghi lại việc tốt xấu khiến người ta thường xuyên nhắc mình hành xử phù hợp với chuẩn mực đạo đức^[1].

Theo Vietnam+, ngày nay mâm cỗ ở nhiều nhà được giản lược, có nơi chỉ dùng trái cây hoặc mâm chay; nhiều địa phương khuyến khích hạn chế đốt vàng mã; việc thả cá chép chuyển sang các điểm phóng sinh phù hợp hoặc dùng cá chép giấy để giảm rác thải nylon. Nhiều gia đình cúng từ đêm 22 hoặc sáng 23^[5].