Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng

Khái niệm và nguồn gốc

Thành hoàng làng là vị thần được cộng đồng làng thờ làm thần bảo hộ, thường được gọi là vị thần bản mệnh của làng^[2]. Theo nghiên cứu của Đinh Khắc Thuân dựa trên tài liệu Hán Nôm, việc thờ cúng Thành hoàng ở Việt Nam vừa có gốc sâu xa từ tục thờ Thành hoàng ở Trung Quốc, vừa bắt nguồn từ tục thờ thần linh phổ biến của người Việt nhằm tưởng nhớ người có công với dân làng và mong được thần che chở^[1]. Nếu ở Trung Quốc Thành hoàng là thần bảo hộ thành trì thì ở Việt Nam đây là thần bảo hộ riêng từng làng, phục vụ cộng đồng^[2].

Nhà nghiên cứu Nguyễn Duy Hinh, được trích trong một bài đăng trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, cho rằng Thành hoàng làng trước hết là một vị thần làng đã được dân thờ từ trước, rồi được vua phong làm Thành hoàng với tiêu chuẩn là vừa "hộ quốc" vừa "tý dân". Cũng theo ông, việc lập đình và ban sắc phong Thành hoàng có thể diễn ra từ đầu thời Lê, còn tư liệu chắc chắn sớm nhất thuộc thời Lê Thánh Tông (1460-1497)^[3].

Các vị được thờ, thần tích và sắc phong

Mỗi làng có thể thờ một hoặc nhiều vị. Theo Phan Kế Bính được dẫn lại, các vị gọi chung là Phúc thần, chia làm ba hạng thượng đẳng thần, trung đẳng thần và hạ đẳng thần^[2]. Hạng thượng đẳng gồm cả thiên thần như Tứ bất tử, Tô Lịch giang thần, và nhân thần có công dựng nước, giữ nước như vua Hùng, Hai Bà Trưng, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi^[2]. Hạng trung đẳng và hạ đẳng gồm những vị được dân thờ từ lâu, có công cứu giúp dân làng hoặc tìm ra nghề cho cư dân; nhiều vị được dân lập làm Thành hoàng trước khi triều đình sắc phong^[2].

Sự tích các vị Thành hoàng đã được ghi chép thành văn bản bằng chữ Hán Nôm^[1]. Thần tích quy định ngày thờ cúng và hội làng hằng năm; sau chiến tranh, nhiều thần tích và sắc phong bị thất lạc^[2]. Theo Nguyễn Duy Hinh, Thành hoàng làng thường được phong thượng đẳng thần, tước vương^[3].

Đình làng và nơi thờ

Theo các nghiên cứu được dẫn trong Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, đình làng là kiến trúc lớn nhất của làng xã nông thôn Việt Nam, có ba chức năng cơ bản: trụ sở của chính quyền thời quân chủ, trung tâm văn hóa của làng xã và nơi thờ Thành hoàng^[3]. Theo Nguyễn Thức và Hương Nguyên, một ngôi đình đôi khi thờ hai, ba vị Thành hoàng hoặc nhiều hơn; đình thường không có tượng mà dùng bài vị, vị được phong vương thường ngồi ngai, các vị khác có bài vị đặt trong khám^[6]. Nơi thờ chính thường được ngăn thành hậu cung, nơi chủ yếu chỉ ông từ vào thắp đèn hương; ở gian ngoài có bộ long đình để rước bát hương cùng thần vị Thành hoàng khi vào hội^[6].

Tế lễ và hội làng

Việc thờ Thành hoàng được làng tổ chức vào những ngày nhất định hằng năm theo thần tích, thông qua rước và tế^[2]. Lễ tế được quy định chặt chẽ về người chủ tế, bồi tế, người xướng, y phục và động tác, ghi trong điển lễ của làng; trong buổi rước, dân làng còn diễn lại công trạng của vị thần đối với làng^[2]. Trọng tâm của hội làng là nghi thức tế Thành hoàng, trong đó có phần đọc chúc văn^[3].

Lễ hội đình Chèm ở phường Thụy Phương, Hà Nội, là một ví dụ. Đình thờ Lý Ông Trọng làm Thành hoàng; hội diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Năm âm lịch, tương truyền là ngày Đức Thánh Chèm khao quân, với rước nước trên sông Hồng, tế và rước văn. Ba làng kết nghĩa anh em là Chèm, Hoàng Xá và Hoàng Liên cùng tham gia, làng Chèm được gọi là anh cả^[4]. Lễ hội được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2067/QĐ-BVHTTDL ngày 13 tháng 6 năm 2016^[4].

Giá trị và đời sống hiện nay

Theo PGS Nguyễn Văn Huy, điểm bất biến của hội làng là sự tôn thờ Thành hoàng; hầu hết làng giữ nguyên vị thần qua nhiều thế kỷ, chỉ một số rất ít nơi thay đổi. Hội làng gắn kết cư dân, củng cố trách nhiệm chung và là dịp cùng cầu mong bình an, mùa màng tốt tươi^[5].

Hội làng cũng thay đổi theo thời gian. Trước đây hội thường kéo dài từ nửa tháng đến vài tháng, nay hầu hết rút còn một đến hai ngày và chỉ giữ các nghi lễ cơ bản; do thanh niên đi làm xa, nhiều nơi dùng xe kéo hoặc ô tô thay cho việc khiêng kiệu^[5]. Nghiên cứu về đình Đại Phùng ở Đan Phượng, Hà Nội, nêu áp lực của đô thị hóa lên cảnh quan di tích và kiến nghị gắn bảo vệ đình với bảo tồn tín ngưỡng Thành hoàng, trao quyền cho cộng đồng chủ thể, tránh hành chính hóa hoặc thương mại hóa lễ hội^[3].