Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt

Khái quát và hình thành

Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là tín ngưỡng thờ các vị Thánh Mẫu của người Việt. Theo hồ sơ UNESCO, các Mẫu được thờ để đáp ứng nhu cầu tinh thần, những mong ước đời thường và cầu sức khỏe, thành đạt; các Mẫu gắn với ba cõi gồm trời, sông nước, núi rừng^[1]. Tín ngưỡng hình thành trên nền tảng thờ nữ thần, là sự hòa quyện giữa tín ngưỡng bản địa của người Việt với một số yếu tố của Đạo giáo và Phật giáo^[4]. Từ thế kỷ XVI, việc thực hành trở thành một sinh hoạt văn hóa có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội và tâm thức người dân^[4][5].

Tam phủ thường được hiểu là ba miền trời, sông nước và núi rừng^[1]. Theo VietnamPlus, các phủ là Thiên phủ (miền Trời), Nhạc phủ (miền rừng núi) và Thoải phủ (miền sông nước)^[4]. Mỗi phủ có một vị Thánh Mẫu đứng đầu: Mẫu Thượng Thiên cai quản bầu trời, Mẫu Thượng Ngàn trông coi miền rừng núi và Mẫu Thoải trông coi sông nước^[4]. Các Thánh Mẫu có nguồn gốc không chỉ từ người Kinh mà còn từ các dân tộc thiểu số như Tày, Nùng, Dao^[4].

Điện thần và Mẫu Liễu Hạnh

Theo giáo sư Ngô Đức Thịnh, điện thần đạo Mẫu gồm Ngọc Hoàng, Phật Bà Quan Âm, Tam tòa Thánh Mẫu, các hàng Quan lớn, Chầu bà, Ông Hoàng, Vương cô, Vương cậu cùng Ngũ hổ và Ông lốt; số vị trong từng hàng khác nhau giữa các vùng miền^[4]. Trong khoảng 50 vị thần được thờ, nhiều vị vốn là nhân vật lịch sử được thần linh hóa, như Trần Hưng Đạo và Phạm Ngũ Lão^[4].

Mẫu Liễu Hạnh là vị thần có vị trí trung tâm. Hồ sơ UNESCO mô tả bà là một tiên nữ giáng trần, sống như người thường rồi trở thành nữ tu Phật giáo, được tôn xưng là Mẫu nghi thiên hạ^[1][4]. Bà được coi là một trong tứ bất tử của dân tộc Việt^[3]. Trong điện thần Tam phủ, Thánh Mẫu Liễu Hạnh đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên, ngồi chính giữa và mặc trang phục màu đỏ; bên trái là Mẫu Thoải mặc màu trắng, bên phải là Mẫu Thượng Ngàn mặc màu xanh^[4].

Nghi lễ hầu đồng và hát chầu văn

Thực hành tín ngưỡng gồm thờ cúng hằng ngày, tham dự các lễ và nghi thức, trong đó có nghi lễ lên đồng; một số hoạt động có trang phục, âm nhạc và múa^[1]. Nghi lễ chầu văn, còn gọi là hầu đồng, được xem là nghi lễ chính và tiêu biểu nhất^[4]. Đây là hình thức diễn xướng dân gian kết hợp âm nhạc, múa và nghi lễ; người thực hành tin rằng qua đó con người giao tiếp được với thần linh, còn thanh đồng là người trung gian^[4].

Trong buổi hầu, hầu dâng ngồi hai bên thanh đồng để thắp hương, dâng lễ vật và thay trang phục khi chuyển giá hầu. Cung văn xướng nhạc và hát, với đàn nguyệt là nhạc cụ chủ đạo, cùng trống bang, cảnh đồng, phách, thanh la^[4]. Những người nắm giữ di sản gồm người trông coi đền, thầy cúng, thanh đồng, người phụ lễ và nhạc công; tri thức và kỹ năng được truyền miệng cho người mới và các thành viên gia đình^[1]. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh hầu đồng chỉ là một thành tố, dù quan trọng, trong toàn bộ tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ^[3].

Nơi thờ tự và lễ hội

Tín ngưỡng được thực hành ở nhiều địa phương gồm Tây Bắc, Đông Bắc, Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và Thành phố Hồ Chí Minh, trong đó Nam Định được coi là trung tâm^[4][5]. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (bài đăng năm 2023), Nam Định có 352 di tích lịch sử – văn hóa thờ và phối thờ Mẫu, gồm 220 phủ, 16 miếu, 72 chùa phối thờ cùng 44 đền, đình thờ chung với thành hoàng làng^[3]. Khu di tích lịch sử – văn hóa Phủ Dầy có gần 20 di tích, phủ chính là phủ Tiên Hương^[3].

Lễ hội Phủ Dầy là lễ hội tiêu biểu nhất; lễ hội ở các di tích thờ Mẫu thường tổ chức vào đầu tháng Ba âm lịch, với các nghi lễ như tế, rước kiệu và hoạt động dân gian như hát chầu văn, múa lân, sư, rồng, cờ người^[3].

Ghi danh UNESCO và công tác bảo vệ

Di sản được đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013^[2]. Ngày 1/12/2016, tại phiên họp lần thứ 11 của Ủy ban Liên Chính phủ ở Addis Ababa (Ethiopia), UNESCO ghi danh Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, là di sản phi vật thể thứ 11 của Việt Nam^[5]. Lễ đón bằng được tổ chức tại Phủ Dầy tối 2/4/2017^[5].

Hồ sơ UNESCO ghi nhận cộng đồng tham gia bảo vệ di sản từ thập niên 1990, với các biện pháp như thành lập câu lạc bộ bảo tồn ở địa phương^[2]. Sau khi ghi danh, Thủ tướng Chính phủ cam kết với UNESCO chương trình hành động quốc gia (năm 2017), còn tỉnh Nam Định ban hành đề án bảo vệ và phát huy giá trị di sản đến năm 2030^[3]. Năm 2022, nhân kỷ niệm 6 năm ghi danh, Viện Phát triển Văn hóa Dân tộc tổ chức diễn đàn tại Hà Nội, nêu các giải pháp bảo vệ sự toàn vẹn của di sản và ngăn ngừa việc thương mại hóa di sản^[6].