Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tín ngưỡng – tôn giáoSử liệuTỉnh, thành phố: Đồng NaiTây NinhVĩnh LongAn GiangCần ThơCà MauDân tộc: Khmer

Tín ngưỡng thờ Arak của người Khmer Nam Bộ: thần bảo hộ, bà đồng Rup Arak và sự biến đổi

Arak là những siêu linh bảo hộ dòng họ, gia đình và vùng đất của người Khmer Nam Bộ, được mời nhập xác qua bà đồng Rup Arak để chữa bệnh, hỏi việc. Bài tóm lược các loại Arak, vị trí bên cạnh Neak Tà và chùa Nam tông, lễ cúng ở gia đình, phum sóc và những biến đổi hiện nay.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Chính điện một ngôi chùa Phật giáo Nam tông của người Khmer với mái nhiều tầng, tường vàng nhạt, hàng cột trắng; cây hoa muồng vàng nở rộ và cây cảnh tỉa trong sân chùa.
Chùa Hang (Kompông Chrây), chùa Phật giáo Nam tông của người Khmer ở Châu Thành, Trà Vinh (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long).Bùi Thụy Đào Nguyên, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Arak là ai

Trong tín ngưỡng dân gian của người Khmer Nam Bộ, Arak là những siêu linh bản địa bảo vệ con người nhưng cũng có thể trừng phạt khi bị xúc phạm. Ngô Thanh An mô tả đây là các thần nữ, mà việc thờ cúng thường do một phụ nữ đại diện cho dòng họ đảm nhiệm, được coi là dấu vết của chế độ mẫu hệ trong xã hội Khmer[1]. Các bài báo viết về người Khmer Tây Nam Bộ nhấn vào một khía cạnh khác: Arak là vị thần không có hình dáng cố định, được cho là linh hồn người chết hiển linh để che chở dòng họ, gia đình và nhà cửa[3][4]. Bài trên Báo Cần Thơ kể ra nhiều Arak cùng tồn tại trong một dòng họ, như Arak của dòng họ, Arak giữ khu đất (phum), Arak giữ rừng, Arak giữ nhà và Arak giữ gia đình, theo cách phiên âm của tác giả[3].

Phân loại trong nghiên cứu của Ngô Thanh An rộng hơn. Dựa trên tài liệu về vùng Đông Bắc Campuchia và điền dã ở Lộc Ninh, bài viết kể các Arak núi, rừng, cây, đá, nước, sóc và nhà, cai quản từng vùng sinh thái; trong đó chỉ Arak nhà, linh hồn tổ mẫu của gia đình, được xem là phúc thần, còn các Arak khác gắn với bệnh tật và rủi ro nơi rừng thiêng nước độc[1]. Người ta xin phép Arak rừng trước khi phát rẫy, và làm lễ với Arak đá, Arak nước khi lỡ phạm vào nơi các vị cư ngụ[1].

Arak bên cạnh Phật giáo Nam tông và Neak Tà

Đời sống tinh thần của người Khmer Nam Bộ xoay quanh chùa Phật giáo Nam tông, nhưng bên cạnh đó là các nghi lễ dân gian ở cấp phum sóc[1][2]. Bùi Thị Hồng Loan ghi rằng người đứng đầu phum (Mê phum) lo các việc nặng về tín ngưỡng, trong đó có cúng Neak Tà và cúng Arak, và dân trong sóc có trách nhiệm thực hiện các lễ như cúng Neak Tà, Arak phum ngoài những nghi lễ tôn giáo ở chùa[2]. Một tài liệu tổng quan khác xếp Arak (thần bảo hộ dòng họ), Neak Tà (thần bảo hộ) và Teevada (các thiên thần) cạnh nhau như những lực lượng siêu nhiên che chở cá nhân, gia đình và dòng họ[5]. Trong thang bậc xã hội truyền thống, thầy cúng Achar đứng sau các nhà sư và là người hướng dẫn nghi lễ cho cộng đồng; còn người nhập xác là Rup Arak[1].

Lễ cúng và nhập xác

Khi có người đau ốm, dân sóc thường khuyên đến gặp Rup Arak. Bằng nghi thức thắp đèn, đốt hương và dâng lễ vật gọi là Sel Arak, Rup Arak mời một Arak nhập xác; Arak nói căn nguyên bệnh và chỉ cách hóa giải, thường là cúng thực phẩm và hiến sinh một con gà ở nơi người bệnh bị cho là đã phạm lỗi, con gà được coi là vật thế mạng để hồn vía người bệnh được thả về với xác[1]. Theo bài trên Báo Cần Thơ, chủ nhà phải hỏi thầy bói (Kruteay) để biết cần cúng Arak nào và bằng lễ vật gì; lễ lớn có hai hoặc bốn người đánh trống Arak, một người đàn gáo, một người thổi sáo và một người chơi chà pei, với điệu "chol Arak" mời thần nhập[3].

Báo Tin tức mô tả lễ nhập thần ở Sóc Trăng: Rub Arăk có thể là nam hoặc nữ, trên 40 tuổi, cùng một thầy cúng phiên dịch lời thần; trống Arăk bịt da trăn và đàn Trô Khsèrbei đệm cho các bài hát mời thần, thường hát sáu trong mười hai bài. Cứ ba năm một lần, vào tháng Méakasé (tháng Giêng âm lịch), người ta làm lễ nhập thần để hỏi chuyện làm ăn trong năm; nhập thần chữa bệnh thì diễn ra bất thường khi có việc[4]. Với Arak nhà, lễ vật đặt trên mảnh vỏ cây hoặc lá chuối tươi, nhất là vào lễ Sen Dolta và Tết Chol Chnăm Thmây[1]. Hai bài báo cùng kể truyền thuyết về nữ thần bằng đá được tìm thấy trong khuôn viên chùa ở phum Sangke như một cách giải thích nguồn gốc của hiện tượng nhập đồng[3][4].

Biến đổi trong đời sống hiện nay

Hiện tượng này đang đổi thay. Ngô Thanh An, qua khảo sát ở miền Đông và miền Tây Nam Bộ, cho thấy số Achar và Rup Arak giảm; nhiều gia đình đi bệnh viện trước, chuyển sang cầu an, làm phước tại chùa thay vì cúng Arak tại nhà; một số lễ được gộp vào lễ Dâng y Kathina hay lễ cầu an đầu năm, hoặc được diễn lại trên sân khấu như ở chùa Sóc Lớn (Lộc Ninh)[1]. Tác giả cũng ghi nhận có người lợi dụng nhập đồng để đoán số đề, làm giảm thiện cảm với tín ngưỡng này, trong khi Arak vẫn xuất hiện trong kịch Dù kê và có nơi được dùng như sản phẩm du lịch[1]. Từ một hướng khác, tác giả bài báo năm 2012 nhận định tín ngưỡng này gần như đã mai một[3]; còn Ngô Thanh An cho rằng nó chưa mất mà đang được tái cấu trúc, vì mức độ biến đổi không đều giữa nông thôn và đô thị[1].

Lưu ý về nguồn

Các nguồn mô tả Arak theo những vùng khác nhau: nghiên cứu năm 2026 chủ yếu từ Đông Nam Bộ, trong khi các bài báo lấy ví dụ ở Sóc Trăng và Trà Vinh. Tên gọi cũng được viết khác nhau (Arak, Arăk, Rup, Rub), và không phải mọi chi tiết giữa các vùng đều khớp nhau.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Ngô Thanh An, Biến đổi tín ngưỡng Arak trong cộng đồng người Khmer Nam Bộ: nguyên nhân và xu hướng, VNUHCM Journal of Social Sciences and Humanities, 10(1), tr. 3289–3298 (2026), 2026

    ISBN/DOI: 10.32508/stdjssh.v10i1.1129 · Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10

  2. [2]

    Bùi Thị Hồng Loan, Tổ chức xã hội truyền thống của người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 6/2010, 2010

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Trần Ngu Lạc, Tín ngưỡng Arak của người Khmer Nam bộ, Báo Cần Thơ Online, đăng ngày 9/6/2012, 2012

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  4. [4]

    Thạch Ba Xuyên, Lễ nhập thần của người Khmer, Báo Tin tức (TTXVN), đăng ngày 18/12/2015, 2015

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  5. [5]

    Tín ngưỡng – tôn giáo của người Khơ Me Nam Bộ, Viện Nghiên cứu Truyền thống và Phát triển (tadri.org)

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót