Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa (1789)

Bối cảnh

Trong những năm 1780, phong trào Tây Sơn đã đánh đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong, đẩy lui quân Xiêm ở phương Nam rồi tiến ra Bắc Hà để đối phó tập đoàn Lê – Trịnh^[1]. Tháng 7 năm Mậu Thân (1788), Hoàng Thái hậu nhà Lê sang nhà Thanh cầu viện. Theo Đặng Việt Thủy, vua Càn Long nghe lời tâu của Tổng đốc Tôn Sĩ Nghị, điều quân bốn tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, Quý Châu; ngày 22/11/1788 quân Thanh chia bốn đạo tiến vào nước ta, và tác giả nêu con số 29 vạn quân^[1]. Lực lượng Tây Sơn đóng ở Bắc Hà lúc ấy khoảng 1 vạn người; theo kế của Ngô Thì Nhậm, họ chủ động rút về Tam Điệp (Ninh Bình) và Biện Sơn (Thanh Hóa) để bảo toàn lực lượng^[1].

Ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân (22/12/1788), Nguyễn Huệ làm lễ tế trời đất ở Bân Sơn, xưng hoàng đế, đặt niên hiệu Quang Trung rồi dẫn quân ra Bắc^[1]. Quân dừng hơn mười ngày ở Nghệ An để tuyển thêm binh sĩ và hỏi ý La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp; tác giả cho biết tổng quân số lên tới 10 vạn, chia thành 5 doanh^[1]. Quang Trung còn cho người đưa thư giả vờ xin hàng, khiến Tôn Sĩ Nghị càng chủ quan^[1].

Diễn biến theo sử Việt

Theo bài của Đặng Việt Thủy, đêm 30 Tết Kỷ Dậu đạo quân chủ lực Tây Sơn vượt sông Gián, đánh đồn tiền tiêu ở Gián Khẩu rồi các đồn ở bờ sông Nguyệt Quyết và Nhật Tảo, truy kích đến Phú Xuyên mà các đồn phía trên vẫn chưa hay biết^[1]. Nửa đêm mồng 3 Tết (28/1/1789), quân Tây Sơn vây đồn Hà Hồi, dùng loa gọi hàng và hạ đồn trong chốc lát^[1]. Rạng sáng mồng 4, đạo chủ lực tập kết ở cánh đồng Cung, còn đạo quân của đại đô đốc Bảo tập kết ở Đại Áng để tiếp ứng^[1].

Kế hoạch đánh Ngọc Hồi là cho tượng binh, bộ binh, kỵ binh và hỏa pháo tiến công chính diện vào mặt nam đồn, trong khi đầm Mực ở làng Quỳnh Đô được chọn làm nơi chặn tiêu diệt quân địch chạy về Thăng Long; một đạo khác do Đô đốc Long chỉ huy tập kích đồn Đống Đa rồi thọc sâu vào cung Tây Long^[1]. Báo Văn hóa tóm lược rằng các trận quyết định diễn ra tại Ngọc Hồi, Khương Thượng và Đống Đa vào mùng 5 Tết Kỷ Dậu 1789, phá vỡ hệ thống phòng thủ của quân Thanh và giải phóng Thăng Long^[3].

Các nguồn Việt – Trung về trận Ngọc Hồi

Bài trên Znews đối chiếu nhiều tư liệu. Theo Đại Nam liệt truyện, sáng mồng 5 quân Tây Sơn tiến sát lũy Ngọc Hồi, chiến sĩ đội ván gỗ xông vào, Quang Trung cưỡi voi đốc thúc; sau khi phá cửa lũy, họ ném ván xuống và dùng dao ngắn chém. Sách này chép các tướng Thanh gồm Hứa Thế Hanh, Trương Triều Long, Thượng Duy Thăng và Tri phủ Điền Châu Sầm Nghi Đống đều chết^[2]. Phía Thanh có Quân doanh kỷ lược của Du kích đề tiêu Trần Nguyên Nhiếp, người trực tiếp tham chiến, kể voi từ sau núi kéo ra, quân Tây Sơn quấn khăn đỏ ngồi trên lưng voi ném lưu hoàng, hỏa cầu vào doanh trại^[2]. Znews lưu ý Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử nên độ xác tín không cao bằng các sử liệu khác^[2].

Kết cục và những chỗ nguồn không khớp

Đại Nam liệt truyện chép Tôn Sĩ Nghị một mình cưỡi ngựa chạy về Bắc, cầu phao gãy khiến quân sĩ chết đuối đến hàng vạn^[2]. Thanh sử cảo, theo bản dịch An Nam truyện mà Znews dẫn, chép Sĩ Nghị chặt cầu phao sau khi vượt sông, Hứa Thế Hanh và Trương Triều Long cùng hơn một vạn người chết đuối; về đến Trấn Nam quan ông đốt bỏ lương thảo, khí giới, còn quân mã trở về chưa tới một nửa^[2]. Trong tấu chương gửi Càn Long, Sĩ Nghị tự trình bày mình đã ra lệnh tử chiến và phải cùng hơn ba trăm quân phá vòng vây^[2].

Về thiệt hại, theo Cao Tông thực lục có gần 12.000 binh sĩ Thanh tử trận được hưởng tiền tuất, trong đó có 186 võ quan; còn tài liệu của các giáo sĩ có mặt ở Thăng Long cho rằng Tây Sơn mất khoảng 8.000 người, trong đó có Đô đốc Lân^[2]. Con số 29 vạn quân Thanh ở trên là của sử gia Việt Nam hiện đại nêu, chưa có số liệu đối chiếu từ phía Thanh trong các nguồn này^[1]. Ngày tháng cũng chưa thống nhất hoàn toàn: đoạn Thanh sử cảo mà Znews trích ghi quân Thanh bị bất ngờ vào mồng một tháng Giêng, trong khi sử Việt đặt đòn quyết định vào mồng 3 đến mồng 5 Tết^[1][2]. Bài này nêu các ghi chép cạnh nhau, không chọn một cách hiểu.

Ý nghĩa và việc tưởng niệm

Theo Báo Văn hóa, chiến thắng chấm dứt âm mưu can thiệp quân sự của nhà Thanh và củng cố nền độc lập của quốc gia; vì tính theo Âm lịch nên ngày kỷ niệm không trùng một ngày dương lịch cố định mỗi năm^[3].