Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút (1785)

Bối cảnh

Năm 1777 Tây Sơn lật đổ chính quyền chúa Nguyễn; Nguyễn Ánh giành lại được Gia Định nhưng đến năm 1783 Tây Sơn chiếm lại vùng này, còn Nguyễn Ánh chạy ra đảo Phú Quốc rồi cầu viện triều đình Xiêm^[4]. Theo bài của Đặng Việt Thủy trên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, từ ngày 25/7/1784 vua Xiêm cử Chiêu Tăng và Chiêu Sương đem quân sang, gồm khoảng 5 vạn quân thủy bộ và 300 chiến thuyền; quân Xiêm chiếm nửa phía tây Gia Định^[1]. Cuối năm 1784, Nguyễn Nhạc cử em là Nguyễn Huệ vào Nam phản công; cùng lúc quân Trịnh ở Thuận Hóa còn là mối đe dọa ở phía Bắc nên Tây Sơn cần đánh nhanh^[1].

Địa điểm và lực lượng

Trận đánh diễn ra trên đoạn sông Tiền (sông Mỹ Tho) từ Rạch Gầm đến Xoài Mút, dài khoảng 7 km, rộng 1–2 km; cù lao Thới Sơn nằm giữa đoạn sông là nơi Tây Sơn bố trí pháo binh và bộ binh, còn căn cứ của địch ở Trà Tân, cách Rạch Gầm khoảng 15 km^[1]. Vàm Rạch Gầm nay thuộc xã Kim Sơn, huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang cũ (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp)^[2][4].

Về lực lượng, các bài báo Việt Nam nêu quân Xiêm hơn 5 vạn người cùng 300 chiến thuyền^[1][2]; bài của Đặng Việt Thủy còn tính cả khoảng 3–4 nghìn quân bản bộ của Nguyễn Ánh và ghi quân Tây Sơn khoảng 2 vạn, rồi 3 vạn ở phần diễn biến, tức chưa nhất quán^[1]. Bài viết trên Wikipedia tiếng Anh cho biết biên niên sử Thái ghi những con số nhỏ hơn nhiều (hạm đội khoảng 5.000 người, cộng 5.000 quân mới tuyển), và hai bên không khớp nhau^[4].

Diễn biến

Đầu tháng 1/1785, Nguyễn Huệ vào Mỹ Tho đặt sở chỉ huy, cho quân tập kích nhỏ để thăm dò và nghi binh. Ông cho một tù binh người Chân Lạp mang lễ vật đến xin giảng hòa với Chiêu Tăng, khiến chủ tướng Xiêm chủ quan, cho rằng Tây Sơn không dám tấn công^[1]. Chiêu Tăng định tập kích Mỹ Tho vào đêm mồng 9 tháng Chạp, đẩy quân bản bộ của Nguyễn Ánh đi trước^[1].

Tây Sơn bố trí hai đội thủy binh chặn đầu và khóa đuôi, một bộ phận thủy binh phục ở các nhánh sông, pháo binh và bộ binh trên hai bờ và cù lao Thới Sơn. Khi đoàn thuyền địch vào trận địa, Tây Sơn tập kích bằng pháo, chặn hai đầu, chia cắt đội hình rồi tiêu diệt từng mảng; trận đánh kết thúc trong một ngày^[1].

Ngày tháng và kết quả

Các nguồn ghi ngày khác nhau. Bài trên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam ghi đêm 18 rạng 19/1/1785, tức 9 tháng Chạp năm Giáp Thìn^[1]; các bài báo kỷ niệm của Báo Đại biểu Nhân dân và Báo Sài Gòn Giải Phóng lấy mốc 20/1/1785^[2][3].

Theo Đặng Việt Thủy, hơn 300 thuyền địch bị đánh đắm, quân Xiêm tổn thất gần 4 vạn người; Chiêu Tăng và Chiêu Sương thoát được cùng vài nghìn tàn quân, còn quân bản bộ của Nguyễn Ánh tan vỡ, Nguyễn Ánh sang Xiêm lưu vong cùng khoảng 800 người^[1]. Tác giả cũng ghi nhận hai con số chưa khớp: Chiêu Tăng tự kiểm đếm quân số giảm từ 5 vạn xuống hơn 1 vạn, trong khi tổn thất nêu ở trên là gần 4 vạn^[1]. Theo bài viết này, Tây Sơn xóa bỏ quân xâm lược khỏi Gia Định, làm tiêu tan tham vọng của vua Xiêm ở Nam Bộ và có điều kiện tiến ra Đàng Ngoài^[1]. Báo Đại biểu Nhân dân gọi đây là trận thủy chiến lớn nhất của nước ta trong thế kỷ XVIII^[2].

Di tích và kỷ niệm

Vàm Rạch Gầm, bờ bắc sông Tiền, nay là Khu di tích quốc gia đặc biệt Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút^[2][3]. Dịp 240 năm chiến thắng, tỉnh Tiền Giang (khi đó) tổ chức lễ hội kỷ niệm từ ngày 3 đến 7/1/2025, gồm trưng bày hình ảnh, hiện vật, hội thi chưng nghi và chưng mâm ngũ quả, thi đấu thể thao và chương trình nghệ thuật "Linh thiêng tiếng sóng Rạch Gầm"^[2][3]. Phát biểu tại lễ, chủ tịch tỉnh so sánh chiến thắng với Bạch Đằng, Như Nguyệt, Chi Lăng – Xương Giang; đây là nhận định của người phát biểu, không phải kết luận chung của các sử gia^[2].