Tục cúng Mụ, lễ đầy tháng và thôi nôi

Bà Mụ trong quan niệm dân gian

Trong tín ngưỡng dân gian, Bà Mụ là các vị thần gắn với việc sinh nở và nuôi dưỡng trẻ nhỏ. Theo Báo Tiền Phong, "Bà Mụ" là tên gọi chung của 15 vị: ba Bà chúa Sanh Thai tạo hình thai nhi, và 12 bà Mụ dạy trẻ sau sinh những kỹ năng cơ bản như khóc, cười, ngủ; mỗi bà phụ trách một tháng trong 12 tháng, cho đến khi đứa trẻ tròn một tuổi, tức lễ thôi nôi^[2]. Quan niệm dân gian cho rằng ngoài cha mẹ, bà Mụ có phần trong việc hình thành đứa trẻ, nên việc thờ Mụ gắn với niềm tin cầu sinh sôi, nảy nở^[2]. Ở Hội An, Hội quán Phước Kiến (xây năm 1697) tổ chức lễ vía Bà Mụ vào ngày 1 tháng 2 âm lịch; người đến lễ cầu mẹ tròn con vuông, con khỏe mạnh chóng lớn, hoặc cầu có con^[2].

Cúng Mụ sau khi sinh

Báo Pháp luật Việt Nam dẫn sách Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn: "Tục nước ta đẻ con được 3 ngày thì làm cỗ cúng mụ"^[1]. Tục cúng Mụ cũng được ghi nhận ở người Tày. Ở Bình Liêu (Quảng Ninh), theo VOV4, sau ba ngày sinh làm lễ báo Mụ và lập bàn thờ Mụ ngay trong buồng sinh; mỗi đứa con có một bàn thờ riêng và bàn thờ chỉ được dỡ khi người con út kết hôn. Vào rằm, mùng một và đầu năm mới, gia chủ dâng một chiếc đùi gà và nắm xôi vàng^[3].

Cũng theo bài này, ông Tô Đình Hiệu, Phó Giám đốc Trung tâm Truyền thông và Văn hóa huyện Bình Liêu, cho biết người Tày ở đây tin có 36 bà Mụ, mỗi bà một tính khí và ưa lễ vật khác nhau. Lễ vật có thể mang tính tượng trưng: gà trống vàng có thể là bông hoa chuối, lợn to có thể là quả đu đủ^[3].

Đầy tháng, đầy trăm ngày và thôi nôi

Theo Vân đài loại ngữ qua Báo Pháp luật Việt Nam, các lễ đầy tháng, đầy 100 ngày và đầy tuổi (còn gọi là thôi nôi) đều có cỗ cúng gia tiên và tiệc mừng; họ hàng tặng quần áo, đồ chơi, có người làm thơ, câu đối chúc mừng^[1].

Ở người Tày, lễ đầy tháng (30 ngày tuổi) là ngày đứa trẻ chính thức được công nhận là thành viên gia đình: lần đầu rời buồng riêng để vào nhà chính, ra sân, gặp mọi người và nhận quà, lời chúc phúc, từ đó được mẹ Mụ bảo hộ. Người Tày ví trẻ chưa đủ một tháng mà mệnh yếu như bông hoa héo rụng, còn trẻ khỏe mạnh đến một tháng như bông hoa sắp kết trái^[3].

Ở Huế xưa, đúng 100 ngày sau khi sinh, gia đình mới làm lễ tạ ơn "mười hai bà mụ" và đặt tên chính thức cho con. Một số nơi khác mang trầu, rượu, hương hoa đến nhà thờ họ để cáo tổ tiên và vào sổ họ; khi ấy đứa trẻ mới có tên chính thức được họ hàng công nhận^[4].

Đặt tên và kiêng cữ

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, người xưa tránh đặt tên trùng tên húy, tên thần thánh, tên vua; khi đặt tên thường hỏi người lớn tuổi trong họ hoặc đối chiếu gia phả. Nhà Hán học Ngô Đức Thọ cho rằng tục kiêng húy có thể đã có từ thời Bắc thuộc, và quy định chính thức bắt đầu từ thời Trần^[4]. Bài báo 2023 còn ghi tục đặt tên nôm na, thậm chí "xấu" như thằng Cu, cái Hĩm, nhằm tránh tà ma^[1].

Sản phụ và trẻ sơ sinh cũng có nhiều kiêng cữ. Bài "Muôn chuyện sinh nở thời xưa" nhắc câu "ba tháng mười ngày mới hết chay gái đẻ", việc sản phụ không ra ngoài, và việc tránh khen trẻ đẹp hay béo theo lời nhà nghiên cứu Nhất Thanh; bài đối chiếu các kiêng cữ này với thực hành hiện nay mà không kết luận về tính đúng sai từng điều^[1].

Các nguồn trên là báo chí và không bàn về nguồn gốc lịch sử của tục thờ Mụ; nội dung cũng cho thấy cách làm lễ khác nhau giữa người Kinh ở các vùng và giữa các dân tộc.