Lễ cưới của người Chăm ở Ninh Thuận

Hôn nhân trong xã hội mẫu hệ

Người Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận theo chế độ mẫu hệ. Theo Đổng Thành Danh (Trung tâm Nghiên cứu văn hóa Chăm tỉnh Ninh Thuận), biểu hiện của mẫu hệ thể hiện rõ trong hôn nhân: người con gái đi hỏi cưới người con trai, hôn lễ do nhà gái tổ chức, sau hôn nhân người đàn ông ở rể tại nhà vợ để lao động và xây dựng sản nghiệp cho bên vợ. Con gái út được thừa kế nhiều hơn, như đất đai và ngôi nhà cha mẹ ở, đồng thời giữ trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ và thờ cúng tổ tiên. Tác giả cũng lưu ý đặc tính phụ quyền nằm trong chế độ mẫu hệ ấy: người đàn ông Chăm tuy không có quyền về tài sản và huyết thống như phụ nữ nhưng có tiếng nói trong gia đình và thay mặt gia đình trong quan hệ với xã hội^[2].

Trình tự lễ cưới ở Ninh Thuận

Báo Pháp luật Việt Nam, trong bài về người Chăm ở Ninh Thuận, mô tả hôn nhân với một chi tiết có vẻ ngược chiều: con trai được con gái cưới về ở rể, nhưng người chủ động tìm hiểu, tán tỉnh phải là con trai; đến khi hai người hợp nhau và quyết định lấy nhau thì phía cô gái mới thực hiện các tục cưới hỏi truyền thống. Theo bài báo, lễ cưới diễn ra theo một tuần tự nhất định: lúc mới quen, cha mẹ nhà gái đến ra mắt xin cho hai gia đình qua lại; sau một thời gian là lễ dạm hỏi để xin ngày cưới chính thức^[1].

Cha mẹ đỡ đầu

Trước đám cưới, cha mẹ hai bên mang bánh trái đến nhà người thân trong họ để thỉnh làm Ong Inâ Amâ, tức cha mẹ đỡ đầu của hôn lễ. Ngày cưới, cha mẹ đỡ đầu của nhà trai dẫn chú rể đến nhà gái và trao tay chú rể cho cô dâu cùng cha mẹ đỡ đầu nhà gái. Sau phần trà nước, rượu thịt, khách ra về, chỉ còn cô dâu, chú rể và cha mẹ đỡ đầu trong một gian nhà của gia đình^[1].

Ba đêm đầu tiên và lễ trả áo

Theo bài báo, cha mẹ đỡ đầu dặn đôi trẻ ba đêm đầu không được ân ái, nếu phạm sẽ bị Po Yang (thần linh) trách phạt. Họ trải hai chiếc chiếu chồng lên nhau lệch 20 cm, giữa đặt mâm trầu cau; hai vợ chồng nằm dưới nền nhà, chỉ được trò chuyện, không quay lưng vào nhau, còn cha mẹ đỡ đầu ngủ ngoài phòng để "canh giữ". Ba đêm sau, đôi vợ chồng làm mâm lễ mang đến nhà cha mẹ chàng trai để làm lễ trả áo; xong lễ, cha mẹ đỡ đầu vào dỡ khay mâm quả dưới chiếu, lúc đó hai người mới được ân ái. Bài báo giải thích đây là cách giáo dục kìm nén dục tính, đồng thời dành thời gian cho đôi trẻ hiểu nhau trước khi bắt đầu cuộc sống vợ chồng^[1].

Bài báo cũng ghi người Chăm rất khắt khe chuyện quan hệ trước hôn nhân; nếu cô gái có thai trước cưới mà gia đình không biết, lễ cưới vẫn được tổ chức nhưng quan niệm là hai vợ chồng sẽ bị thần linh trách phạt, làm ăn khó phát đạt^[1]. Đây là cách giải thích của người dân được báo thuật lại, bài này không đánh giá đúng sai.

Sau hôn nhân và khi qua đời

Đổng Thành Danh cho biết theo phong tục, người chồng đến tận lúc chết mới được đưa về nghĩa trang dòng họ mẹ ruột của ông để chôn; trước đó vợ hoặc con cái tổ chức đám tang rồi mới trả thi hài về bên nhà mẹ đẻ của người đã khuất. Khi ly hôn, con cái ở lại với mẹ, tài sản thường chia ba phần: hai phần cho vợ con, một phần cho người chồng^[2].

Giản lược ở Bình Thuận

Báo Văn hóa (theo VOV) ghi nhận người Chăm ở Bình Thuận đưa nhiều quy định vào hương ước, quy ước của làng để việc cưới, việc tang bớt rườm rà. Việc cưới hỏi giảm từ bốn thủ tục xuống còn hai. Theo Sư cả Thường Xuân Hữu, Chủ tịch Hội đồng Chức sắc Bà La Môn giáo tỉnh Bình Thuận, trước kia phải làm đủ các lễ ra mắt, dạm ngõ, hỏi và cưới; nay hai gia đình gặp mặt rồi định luôn ngày cưới, lễ hỏi làm chung. Cũng trong bài, đại diện đạo Bà Ni cho biết Sư cả đã giảm nhiều lễ nghi trong việc cưới để đỡ tốn kém cho gia chủ^[3].

Lưu ý về các nhóm Chăm

Người Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận gồm các cộng đồng theo đạo Bà La Môn và đạo Bà Ni, nên nghi lễ có thể khác nhau. Bài báo về Ninh Thuận không nói rõ mô tả của mình áp dụng cho nhóm nào, nên các chi tiết ở trên cần đọc như tập quán được ghi nhận chung ở địa bàn, chưa phân biệt theo từng tôn giáo.