Từ Hán Việt trong tiếng Việt

Từ Hán Việt là gì

Theo Trần Thị Kim Anh, từ vựng tiếng Việt thường được chia thành lớp bản ngữ (thuần Việt), có nguồn gốc Nam Á, và lớp vay mượn, chủ yếu từ tiếng Hán^[2]. Tác giả nêu hai giai đoạn tiếp xúc lớn: từ đầu Công nguyên đến đầu đời Đường (đầu thế kỷ VIII), và từ đầu đời Đường (thế kỷ VIII – X) về sau. Từ Hán Việt cổ, vay mượn qua khẩu ngữ, gồm các từ như rồng, buồm, bùa, tiếc, kịp, xe, chén, chém, chè; do đã Việt hóa mạnh nên được tạm xếp vào nhóm thuần Việt. Từ Hán Việt, vay mượn qua sách vở và đọc theo âm Hán Việt, gồm những từ như hạnh phúc, sứ giả, kháng chiến, độc lập, hòa bình^[2].

Về cách đọc Hán Việt, Nguyễn Văn Khang và Nguyễn Hoàng Anh cho rằng nó được xây dựng trên hệ thống ngữ âm tiếng Hán đời Đường (khoảng thế kỷ VII), nhờ đó các từ Hán du nhập khá có hệ thống và Việt hóa có quy luật^[1]. Trần Thị Kim Anh lại viết rằng cách đọc Hán Việt dần hình thành từ sau khi giành độc lập năm 938^[2]. Hai bài mô tả hai mốc khác nhau và không bàn đến nhau, nên bài này nêu cả hai.

Chiếm bao nhiêu vốn từ?

Các nguồn đưa ra những tỉ lệ không giống nhau. Nguyễn Văn Khang và Nguyễn Hoàng Anh viết từ ngữ mượn Hán chiếm trên 65% vốn từ tiếng Việt^[1]. Trần Thị Kim Anh viết số từ gốc Hán, theo nhiều nhà nghiên cứu, lên đến hàng vạn và chiếm khoảng trên một nửa vốn từ, với tổng số âm tiết tạo nên các từ này ước năm nghìn^[2]. Nhóm Nguyễn Phước Tâm dẫn một thống kê năm 2004 của Xu Xiaomei về khoảng 70% từ vựng mượn từ tiếng Hán, và một nghiên cứu khác nêu hơn 60%^[3]. Các con số phụ thuộc vào cách đếm và định nghĩa "từ gốc Hán", nên bài này không chọn một số.

Những lớp nhỏ trong từ Hán Việt

Theo Trần Thị Kim Anh, lớp từ Hán Việt còn gồm ba nhóm đáng chú ý. Thứ nhất là các từ gốc Nhật, do tiếng Hán mượn từ tiếng Nhật rồi người Việt mượn lại và đọc theo âm Hán Việt, như cộng sản, vô sản, kỹ nghệ, thủ tục, khái quát; phần lớn vào tiếng Việt qua "Tân thư" cuối thế kỷ XIX đầu XX, và các từ như xã hội, kinh tế, chính trị, triết học cũng được nêu là do người Nhật đặt^[2]. Thứ hai là từ Hán Việt do người Việt tự tạo từ các hình vị gốc Hán; tác giả coi cuốn "Danh từ khoa học" của Hoàng Xuân Hãn, xuất bản lần đầu năm 1942, là cột mốc quan trọng. Khi đối chiếu 200 thuật ngữ tin học, tiếng Việt dùng 175 từ Hán Việt nhưng chỉ có 5 từ giống thuật ngữ Trung Quốc, chẳng hạn "vi tính" là từ do người Việt tạo^[2]. Thứ ba là các từ mượn trực tiếp qua thổ âm Quảng Đông và phương ngữ Hoa Nam bằng khẩu ngữ như xá xíu, xì dầu, mì chính, lẩu, tào phớ; những từ này đều có cách đọc Hán Việt tương đương nhưng không dùng^[2].

Đặc trưng ngữ nghĩa

Nguyễn Văn Khang và Nguyễn Hoàng Anh cho rằng các đơn vị đơn tiết Hán Việt vừa bổ sung từ vào những trường từ vựng sẵn có, vừa tạo trường mới. Ví dụ, trường khí hậu được thêm băng, tuyết; trường số đếm được thêm vạn, ức, triệu; còn các trường phương hướng (đông, tây, nam, bắc), mùa (xuân, hạ, thu, đông) và đơn vị hành chính (thôn, xã, huyện, phủ, tỉnh) mang nhiều yếu tố Hán Việt^[1]. Theo thống kê từ Tam thiên tự và Ngũ thiên tự mà hai tác giả dẫn, 15% đơn vị đơn tiết Hán Việt không có từ Việt tương đương và 85% có; nhóm không có từ tương đương thường giữ nguyên nghĩa vốn có trong tiếng Hán^[1].

Việc dùng từ Hán Việt hiện nay

Khảo sát học sinh, sinh viên của Trần Thị Kim Anh, thực hiện từ năm 1987 đến năm 1999, cho thấy nhiều người hiểu sai nghĩa dù cảm thấy từ rất "Hán Việt": "cứu cánh" bị 45,5% học sinh và 88% sinh viên hiểu sai, "yếu điểm" bị 55,6% học sinh và 42% sinh viên hiểu sai, nguyên nhân là lẫn lộn các yếu tố đồng âm, chẳng hạn yếu (quan trọng) với yếu (không mạnh)^[2]. Ở một số cặp như khán giả / người xem hay thính giả / người nghe, lựa chọn của học sinh và sinh viên không thống nhất, phản ánh sự cạnh tranh giữa từ thuần Việt và từ Hán Việt^[2]. Nhóm Nguyễn Phước Tâm nhấn mạnh rằng khi vào tiếng Việt, từ Hán đã được Việt hóa về cách đọc và nghĩa, nên người Việt học tiếng Hán hiện đại cần chú ý những khác biệt đó^[3].