Hội Truyền bá quốc ngữ (1938–1945)

Bối cảnh: quốc ngữ và nạn mù chữ

Đầu thế kỷ XX, chữ quốc ngữ đã được chính quyền thực dân dùng song song với tiếng Pháp và chữ Hán trong nhiều văn bản hành chính, dân sự. Báo chí, nghề in và nhà trường Pháp – Việt giúp thứ chữ này lan rộng. Lúc đầu nhiều nho sĩ chống đối, nhưng dần dần một bộ phận nhà nho cấp tiến nhận ra lợi ích của nó và kêu gọi đồng bào học chữ; các phong trào Duy tân, Đông Kinh Nghĩa Thục (1907) cũng cổ vũ việc này. Bài báo năm 2012 trên Báo Nhân Dân mô tả một xã hội mà phần lớn dân chúng mù chữ, nho sĩ chỉ biết chữ Hán còn trí thức Tây học chỉ dùng tiếng Pháp^[2].

Thành lập Hội

Theo các bài báo và tạp chí trong nước, đầu năm 1938 Xứ ủy Bắc Kỳ của Đảng Cộng sản Đông Dương, thực hiện đề nghị của Trường Chinh, vận động lập một tổ chức công khai chống nạn mù chữ. Trần Huy Liệu, Đặng Thai Mai, Võ Nguyên Giáp cùng một số trí thức như Bùi Kỷ, Lê Thước, Hoàng Xuân Hãn, Phan Thanh tham gia và cử Nguyễn Văn Tố làm hội trưởng^[3]. Báo Văn hóa ghi Hội chính thức ra mắt ngày 25/5/1938 tại trụ sở Hội Thể dục thể thao Hà Nội^[1]; Báo Nhân Dân cho biết trụ sở đặt tại Hội quán Trí Tri, nay là số nhà 47 phố Hàng Quạt^[2].

Các bản điều lệ in bằng tiếng Pháp và tiếng Việt vẫn còn. Cổng thông tin của Thư viện Quốc gia Pháp (BnF) đã đưa lên mạng bản điều lệ năm 1938 và một ấn phẩm của Hội năm 1939 trong bộ sưu tập về việc phổ cập chữ quốc ngữ^[5]. Trang đầu bản điều lệ tiếng Pháp (ảnh minh họa), lưu ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, ghi tên "Association pour la diffusion du quốc-ngữ" và ghi Hội được Khâm sứ Bắc Kỳ cho phép hoạt động theo quyết định ngày 29/7/1938, đặt trụ sở ở số 59 phố Hàng Quạt, Hà Nội. Điều lệ nêu hai mục tiêu là truyền bá quốc ngữ và làm cho người học viết đúng chính tả; một điều khoản cấm hội bàn luận hay tuyên truyền về chính trị, tôn giáo.

Hoạt động và kết quả

Sau Hà Nội, Hội lần lượt có mặt ở Bắc, Trung, Nam. Theo bài trên Báo Nhân Dân, chính quyền thực dân công nhận việc thành lập nhưng ra sức cản trở hoạt động; tác giả dẫn lại lời Võ Nguyên Giáp rằng khi ấy đi học cũng gần như đi làm cách mạng^[2]. Tính đến Cách mạng Tháng Tám 1945, Hội đã giúp gần 7 vạn người thoát nạn mù chữ theo Báo Nhân Dân, còn Tạp chí Quản lý nhà nước ghi là hơn 7 vạn^[2][3]. Hai nguồn đều coi đây là thành tích gắn với việc vận động, tổ chức dạy và học chữ quốc ngữ trên phạm vi cả nước.

Một luận án tiến sĩ của Lê Văn Phong (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội) nghiên cứu lịch sử và tác động của Hội trong giai đoạn 1938–1945. Phần giới thiệu luận án nêu các tác động như xóa mù chữ, phổ biến chữ quốc ngữ, xóa bỏ hủ tục, cũng như ảnh hưởng đến phong trào cách mạng 1939–1945, trực tiếp nhất là phong trào cứu đói ở miền Bắc và cuộc Tổng khởi nghĩa. Luận án cũng phân tích nguyên nhân giúp Hội thành công dù chịu chính sách đàn áp của chính quyền đương thời^[4].

Sau năm 1945

Sau Cách mạng Tháng Tám, Báo Văn hóa viết rằng Hội trở thành lực lượng nòng cốt của phong trào diệt dốt và Bình dân học vụ^[1]. Tạp chí Quản lý nhà nước nhận xét con người, kinh nghiệm và cách làm của Hội đã được vận dụng vào công tác "diệt giặc dốt" của chính quyền cách mạng^[3]. Nguyễn Văn Tố, người giữ chức hội trưởng, sau này tham gia Chính phủ lâm thời với cương vị Bộ trưởng Bộ Cứu tế xã hội^[3].

Lưu ý khi đọc các nguồn

Các nguồn báo chí và tạp chí trong nước đều nhấn mạnh vai trò chỉ đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương trong việc lập Hội, còn điều lệ công khai của Hội lại cấm hội bàn luận về chính trị; bài chỉ nêu từng nguồn nói gì, không đánh giá. Ngày và địa điểm cũng được ghi khác nhau: ngày ra mắt là 25/5/1938 theo Báo Văn hóa, trong khi điều lệ tiếng Pháp ghi quyết định cho phép hoạt động ngày 29/7/1938; trụ sở là số 47 theo Báo Nhân Dân nhưng số 59 theo điều lệ.