Tiếng Việt: nguồn gốc và quá trình hình thành

Vị trí của tiếng Việt trong các ngôn ngữ

Theo bài trích từ sách Ngữ pháp tiếng Việt của Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, tiếng Việt thuộc họ Nam Á, đây là ý kiến phổ biến trong nhiều công trình nghiên cứu; tiếng Việt có quan hệ họ hàng gần với tiếng Mường và xa hơn với nhóm Môn – Khmer ở Trường Sơn, Tây Nguyên, Campuchia, Miến Điện^[2]. Bằng chứng nằm chủ yếu ở lớp từ căn bản: "tay" tương ứng với "thay" (Mường), "ti" (Ba Na, Mnông), "tai" (Môn, Khmer); một số từ như "chim", "rú", "sông" được xác nhận cùng gốc với nhóm Môn – Khmer, còn "gà", "vịt", "đồng", "rẫy" được cho là cùng gốc với nhóm Thái^[2]. Bài đặt câu hỏi liệu mối quan hệ ấy do họ hàng hay do tiếp xúc mà chưa trả lời dứt khoát^[2].

Nguyễn Thiện Giáp, trong sách Lược sử Việt ngữ học (2005), đi tới kết luận cụ thể hơn: tiếng Việt thuộc nhóm Việt – Mường, tiểu chi Việt Chứt, khối Việt Katu, nhánh phía đông của ngành Môn – Khmer, họ Nam Á^[1]. Ông cho rằng proto Việt Chứt, tổ tiên chung của nhóm Việt – Mường và Pọng – Chứt, tách ra từ khối proto Việt Katu cách đây hơn 4.000 năm ở vùng miền núi từ Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị sang Trung Lào; nhóm Pọng – Chứt tách khỏi Việt – Mường khoảng 2.000 – 2.500 năm trước, còn tiếng Việt và tiếng Mường tách nhau khoảng 1.000 – 1.500 năm trước^[1]. Bài nêu các mốc này là ước lượng và không giải thích cách tính^[1]. Tác giả cho rằng việc tiếng Việt và tiếng Mường bỏ nhiều nét Môn – Khmer để trở thành ngôn ngữ âm tiết tính hoàn toàn bắt nguồn từ tiếp xúc với các cư dân Thái – Kadai, như tổ tiên người Tày, Nùng^[1].

Các giai đoạn phát triển

Trần Trí Dõi chia lịch sử tiếng Việt thành sáu giai đoạn dựa trên thời gian tương đối, đặc điểm ngôn ngữ (nổi bật là ngữ âm) và bối cảnh xã hội của dân tộc^[3]. Ba giai đoạn đầu thuộc lịch sử nhóm Việt – Mường: tiền Việt – Mường (từ thiên niên kỷ trước Công nguyên đến đầu Công nguyên, gắn với văn hóa Đông Sơn, chưa có thanh điệu); Việt – Mường cổ (khoảng thế kỷ I đến thế kỷ VIII – IX, thời Bắc thuộc, có vay mượn với các ngôn ngữ Thái – Kadai và tiếng Hán, bắt đầu đơn tiết hóa và có ba thanh điệu); và Việt – Mường chung (thế kỷ X đến khoảng thế kỷ XIV, thời độc lập, chữ Nôm xuất hiện, hình thành lớp từ Hán Việt, có sáu thanh điệu)^[3].

Ba giai đoạn sau mới là lịch sử riêng của tiếng Việt. Giai đoạn Việt cổ (đầu thế kỷ XIV đến cuối thế kỷ XV) là lúc tiếng Việt và tiếng Mường tách thành hai ngôn ngữ riêng, chữ Nôm trở thành chữ văn học, với các tư liệu tiêu biểu như Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi và An Nam dịch ngữ^[3]. Giai đoạn Việt trung cổ (cuối thế kỷ XV hoặc đầu thế kỷ XVI đến nửa đầu thế kỷ XIX) có chữ quốc ngữ ra đời, tiêu biểu là từ điển Việt – Bồ – La năm 1651 của A. de Rhodes, và việc mở rộng về phía Nam hình thành các phương ngữ^[3]. Tiếng Việt hiện đại bắt đầu từ giữa thế kỷ XIX, khi tiếp xúc sâu với tiếng Pháp, và từ năm 1945 là ngôn ngữ chính thức của nhà nước độc lập^[3].

Hai nguồn đề cập thời điểm tách của tiếng Việt và tiếng Mường dường như không khớp nhau: Nguyễn Thiện Giáp ước khoảng 1.000 – 1.500 năm trước, còn bảng phân kỳ của Trần Trí Dõi đặt sự tách này vào giai đoạn Việt cổ, tức thế kỷ XIV – XV^[1][3]. Bài viết không chọn giữa hai ước lượng.

Vốn từ qua các thời kỳ

Theo bài trích từ Ngữ pháp tiếng Việt, từ thế kỷ XV, nhất là thế kỷ XVIII – XIX, văn học Nôm phát triển mạnh làm vốn từ tiếng Việt giàu thêm, gồm từ gốc Việt (đất, người, trăng; long lanh, vuông tròn), từ gốc Hán đã Việt hóa hoàn toàn về phát âm và cách dùng như "tuổi" (từ âm chữ Hán "tuế") và "buông" (từ âm cổ của chữ "phóng"), và từ Hán Việt vào muộn qua sách vở như phong, hoa, tuyết, nhân, nghĩa, trung, hiếu^[4]. Theo Trần Trí Dõi, lớp từ Hán Việt quan trọng hình thành ở giai đoạn Việt – Mường chung và đến giai đoạn Việt cổ thì ổn định^[3].