Chữ Quốc ngữ

Từ ghi âm của giáo sĩ đến chữ viết

Theo Lê Vinh Quốc, người Việt từng mượn chữ Hán, rồi sáng tạo chữ Nôm, và coi cả hai là "chữ ta" cho đến đầu thế kỷ XX; từ thế kỷ XVII có thêm cách ghi tiếng Việt bằng chữ cái Latin, tồn tại gần 400 năm và được thừa nhận là chữ Quốc ngữ^[1]. Bộ chữ này hình thành dần trong nửa đầu thế kỷ XVII nhờ nỗ lực của các giáo sĩ Thiên Chúa giáo, nhằm giúp người phương Tây học tiếng Việt, giúp người Việt học các ngôn ngữ phương Tây và phục vụ việc truyền giáo^[1].

Dựa vào nghiên cứu của linh mục Đỗ Quang Chính, tác giả mô tả ba chặng. Những năm 1620 – 1626, với đóng góp nổi bật của linh mục Francisco de Pina, bảng chữ cái còn chưa hoàn chỉnh, ghép vần và phiên âm khác lạ, nhiều từ đa âm tiết và chưa có dấu thanh, như "Annam", "Quinhin", "Faifo". Những năm 1631 – 1648, với đóng góp chủ yếu của linh mục Gasparo d'Amiral (cách viết trong bài), phiên âm và ghép vần được chỉnh thành các chữ đơn âm tiết có dấu thanh như "Nghệ An", "Bố Chính". Cuối cùng là công trình khảo cứu, biên soạn trong ba năm 1649 – 1651 của Alexandre de Rhodes, kết thúc bằng cuốn từ điển Việt – Bồ – La xuất bản ở Roma năm 1651, khi bộ chữ được coi là chính thức hình thành^[1].

Wikipedia mô tả cuốn Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum là từ điển ba thứ tiếng Việt – Bồ Đào Nha – Latinh, có 8.000 mục từ tiếng Việt kèm phần tóm lược ngữ pháp, do Bộ Truyền giáo (Propaganda Fide) ấn hành ở Roma năm 1651 trong dịp Rhodes về châu Âu, cùng với sách Phép giảng tám ngày. Theo bài này, ông viết sau 12 năm ở Việt Nam, lấy cảm hứng từ hai công trình đã thất lạc của Gaspar do Amaral và António Barbosa^[2].

Từ 1651 đến 1860

Theo Lê Vinh Quốc, từ thế kỷ XVII đến khi Pháp xâm lược trong thế kỷ XIX, chữ Việt Latin hóa chủ yếu dùng để dịch Kinh Thánh, truyền giảng giáo lý và hành lễ trong những cộng đồng giáo dân hạn hẹp, trong bối cảnh các triều đại phong kiến thi hành chính sách cấm đạo^[1]. Wikipedia cũng ghi các ấn phẩm Công giáo tiếp tục dùng chữ Latin hoặc chữ Nôm trong khoảng 200 năm, và chữ Quốc ngữ chỉ chiếm ưu thế sau năm 1858^[2]. Về từ điển, Lê Vinh Quốc ghi cuốn Dictionarium Anamitico-Latinum của giám mục Pigneau de Béhaine (Bá Đa Lộc), xuất bản năm 1838, đã hoàn chỉnh thêm bộ chữ^[1]; Wikipedia nêu từ điển của Pigneau de Béhaine có từ năm 1783 và Taberd xuất bản một từ điển năm 1838^[2].

Từ 1861 đến 1945: ra khỏi phạm vi giáo hội

Lê Vinh Quốc cho biết tháng 9/1861, Đô đốc Charner ký nghị định mở Trường Bá Đa Lộc (Collège d'Adran) dạy chữ Việt Latin hóa cùng tiếng Pháp để đào tạo thông ngôn, thư ký; đây là lần đầu bộ chữ vượt khỏi phạm vi giáo hội để vào đời sống xã hội^[1]. Kỳ thi Hương cuối cùng ở Nam Kỳ diễn ra năm 1864; năm 1865 tờ báo đầu tiên dùng chữ này, Gia Định báo, ra đời; nghị định năm 1869 buộc các cơ sở hành chính ở Nam Kỳ dùng chữ Việt Latin hóa; từ năm 1882 mọi công văn giấy tờ hành chính ở Nam Kỳ phải viết bằng chữ Latin (Pháp văn hoặc Quốc ngữ)^[1]. Tác giả nhận định chính quyền thực dân hiểu bộ chữ là công cụ hữu hiệu để cai trị nên nhanh chóng đưa nó thay chữ Nho^[1].

Cũng theo bài này, giới sĩ phu yêu nước đầu thế kỷ XX nhìn chữ Quốc ngữ như một công cụ "khai dân trí": các trường dạy chữ Quốc ngữ được mở ở Quảng Nam (1905), Bình Thuận (Trường Dục Thanh, 1907) và nổi bật là Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội (1907); kỳ thi Hương cuối cùng ở Bắc Kỳ kết thúc năm 1915^[1]. Theo tác giả, Trương Vĩnh Ký là người viết "Chuyện đời xưa" (1866), tác phẩm văn học đầu tiên bằng chữ Quốc ngữ, còn Huỳnh Tịnh Của biên soạn Đại Nam quấc âm tự vị (1895 – 1896), bộ tự vị đầu tiên giải nghĩa tiếng Việt theo thứ tự 24 chữ cái Latin^[1]. Báo chí và văn học chữ Quốc ngữ phát triển mạnh từ Nam ra Bắc^[1].

Từ 1945 đến nay

Theo Lê Vinh Quốc, sau Cách mạng tháng Tám 1945, phong trào Bình dân học vụ dạy chữ Quốc ngữ cho toàn dân; nền giáo dục mới xây dựng theo "chương trình Hoàng Xuân Hãn" loại bỏ vai trò của tiếng Pháp và chữ Nho để bảo đảm địa vị độc tôn của chữ Quốc ngữ^[1]. Tác giả cũng nêu một số vấn đề của bảng chữ cái hiện hành, như tên gọi các chữ cái cần thống nhất, và cho rằng việc bỏ hoàn toàn chữ Nho gây tổn thất văn hóa vì phần lớn người Việt ngày nay không đọc được hoành phi, câu đối, bia đá; đây là quan điểm riêng của tác giả trong chuyên mục "Ý kiến trao đổi" của tạp chí^[1].