Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Ngôn ngữ – chữ viếtSử liệuTỉnh, thành phố: Toàn quốcDân tộc: Kinh

Chữ húy và lệ kiêng húy trong văn bản Hán Nôm

Kiêng húy buộc người viết đổi chữ, bớt nét, viết biến dạng hoặc đọc trại tên vua và hoàng tộc. Bài trình bày các cách kiêng, lệ của nhà Trần, Lê sơ, Nguyễn và vai trò của chữ húy trong việc định niên đại văn bản Hán Nôm.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Tấm bia đá lớn dựng trên lưng một con rùa, đặt trong phòng trưng bày bảo tàng; mặt bia khắc nhiều cột chữ Hán nhỏ, hai bên là tủ kính và bản đồ khởi nghĩa Lam Sơn.
Bia Vĩnh Lăng (dựng năm 1433, văn bia do Nguyễn Trãi soạn), nơi Ngô Đức Thọ thấy ví dụ sớm nhất của kiểu viết chữ húy "tả tòng, hữu tòng". Theo ghi chú Commons, bia đang trưng bày ở một bảo tàng tại Hà Nội (chưa rõ bản gốc hay bản phục chế); ảnh chụp toàn bia, không đọc được từng chữ húy.Rungbachduong (người dùng Wikipedia tiếng Việt), CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Húy và kiêng húy

"Húy" là tên của vua, tổ tiên hoặc người thân của vua mà thần dân không được gọi, viết hay đặt tên trùng. Tục này có gốc ở Trung Hoa và lan sang các nước dùng chữ Hán[5]. Ở Việt Nam, Nguyễn Thị Lâm cho rằng lệ kiêng húy chỉ bắt đầu từ thời Trần[2]; Wikipedia tiếng Việt nêu mốc lệnh kiêng húy đầu tiên vào năm 1232 dưới thời Trần Thái Tông[5]. Ngô Đức Thọ dẫn Đại Việt sử ký toàn thư: đầu đời Trần triều đình viện cớ kiêng húy để buộc họ Lý đổi sang họ Nguyễn, và sử gia nói thẳng mục đích là "để tuyệt lòng mong nhớ của dân đối với nhà Lý"[1]. Vì vậy kiêng húy vừa là phép tắc kính trọng vừa có thể là công cụ chính trị.

Bốn cách tránh phạm húy

Qua các văn bản và thác bản, có thể thấy bốn cách chính.

Đổi sang chữ khác. Phạm Đình Hổ cho biết thời Lê sơ đổi "Lợi" thành "Nghi", thời Hậu Lê đổi "Ninh" thành "An"; huyện Đồng Lợi đổi thành Đồng Lại[1].

Viết thiếu nét. Thời Trần, chữ húy được viết bớt nét và đôi khi thêm vòng tròn nhỏ[1]. Triều Nguyễn thường đục bỏ hẳn chữ hoặc đục bớt một phần: trong một bản in lại năm 1843, chữ "Tông" bị đục bỏ, chữ "Tuyền" mất bộ "bạch", chữ "Hoa" và "Dung" bị đục bớt nét, chữ "Nhậm" (húy vua Tự Đức) khắc thiếu nét sổ[3].

Viết biến dạng kiểu "tả tòng, hữu tòng". Đây là cách đặc sắc của thời Lê sơ: tách chữ thành hai nửa, đảo vị trí và thêm chữ nhỏ "tòng" (从) để người đọc tự khôi phục; về sau hai nửa được ép lại thành một khuôn chữ. Ngô Đức Thọ thấy kiểu này lần đầu ở văn bia Vĩnh Lăng (1433) do Nguyễn Trãi soạn, và nhận xét nó không có trong sách Sử húy cử lệ của Trần Viên về lệ kiêng húy Trung Quốc, nghĩa là đặc thù của Việt Nam[1].

Đọc trại. Theo Nguyễn Thị Lâm, chữ "thằng" (乘) trùng tên vị Thái thượng hoàng đầu nhà Trần nên đọc "thừa" (Trần Thừa, Đại thừa); "lỵ" đọc "lợi" (Lê Lợi); trong nghi lễ đạo Mẫu, chữ "thủy" của "Mẫu Thủy" đọc "thoải". Ở Nam Bộ họ "Hoàng" đọc thành "Huỳnh" vì kiêng tên Nguyễn Hoàng, trong khi miền Bắc không theo âm ấy[2]. Wikipedia còn kể nhiều địa danh đổi tên, như Thanh Hoa thành Thanh Hóa[5].

Các triều có lệ nghiêm ngặt

Nhà Lê sơ ban lệnh rộng. Tháng 5 năm 1428, Lê Thái Tổ ban 7 chữ miếu húy và quy định chữ húy chính khi viết không được dùng, còn chữ cùng âm nhưng khác mặt chữ thì không phải kiêng. Toàn thư ghi 12 chữ được ban đến đầu đời Lê Thánh Tông; cùng các lệnh sau, danh mục chữ húy Lê sơ của Ngô Đức Thọ có 25 chữ. Lệnh năm 1435 còn cho đổi chữ "Trần" (tên húy của Cung Từ quốc thái mẫu) thành "Trình"[1]. Theo ông, đến năm 1466 Lê Thánh Tông "định rõ lại lệ kiêng húy" thực chất là nới lệ viết kiêng: bia năm 1478 khắc nguyên chữ "Long" (húy vua cha) và các bia tiến sĩ năm 1484 vẫn khắc chữ "Trần". Đó là suy luận từ văn bia chứ sử không ghi nội dung cụ thể[1]. Năm 1517, Lê Chiêu Tông ban 20 chữ miếu húy, cho viết và in nhưng phải tránh khi đọc[1].

Triều Nguyễn cũng ban nhiều lần: Đại Nam thực lục ghi 8 chữ húy năm 1820 (Minh Mạng nguyên niên) và các chữ húy năm 1841 (Thiệu Trị nguyên niên)[3]. Wikipedia kể việc kiêng tên Hồ Thị Hoa, con dâu của Gia Long, khiến một số địa danh có chữ "Hoa" phải đổi, nhưng đây là nguồn bách khoa mở[5].

Vai trò trong định niên đại văn bản

Vì mỗi triều kiêng chữ khác nhau, chữ húy giúp phân biệt bản in. Nguyễn Hữu Mùi so sánh các bản Đỉnh khiết Đại Việt lịch triều đăng khoa lục ở Viện Hán Nôm: bản VHv.2140 còn các chữ húy Lê Trung hưng và không có chữ húy Nguyễn nên thuộc bản in năm 1779, còn bốn bản kia có chữ húy Nguyễn bị đục hoặc khắc thiếu nét nên in lại năm 1843. Bản dịch cũ ở Sài Gòn chỉ dựa vào một bản in muộn nên dịch sai, như "Nguyễn Thực" thành "Nguyễn Quán", "Trịnh Tuyền" thành "Trịnh Thủy"[3].

Ngô Đức Thọ còn dùng chữ húy để bàn niên đại sách Chỉ nam ngọc âm: ông nhận ra một chữ "hỏa" viết với bốn nét gãy "tòng" là húy của Hồ Hán Thương, từ đó cho rằng bản in thuộc năm Tân Tỵ 1401. Đây là lập luận của một tác giả, không phải kết luận đã được mọi người chấp nhận[4].

Giới hạn của phương pháp

Chữ húy chỉ là dấu hiệu, không phải chứng cứ tuyệt đối. Ngô Đức Thọ lưu ý các văn bản Lê sơ sau 1466 không bắt buộc viết kiêng, nên chữ húy xuất hiện là ngoại lệ[1]. Wikipedia cũng nhắc việc chép lại ở thời sau có thể thay lệ cũ bằng lệ đương thời, và ghi chép riêng tư thường ít tuân thủ hơn công văn[5].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Ngô Đức Thọ, Chữ húy đời Lê sơ, Tạp chí Hán Nôm, số 2/1991, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, 1991

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  2. [2]

    Nguyễn Thị Lâm, Hiện tượng đọc không chuẩn từ Hán Việt trong văn bản Nôm, Tạp chí Hán Nôm, số 1/1992, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, 1992

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Nguyễn Hữu Mùi, Về văn bản bộ sách Đỉnh khiết Đại Việt lịch triều đăng khoa lục, Tạp chí Hán Nôm, số 1/1992, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, 1992

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  4. [4]

    Ngô Đức Thọ, Thông tin mới nhất về Chỉ Nam ngọc âm, Thời Đại Mới (tạp chí nghiên cứu & thảo luận), số 5, tháng 7/2005; báo cáo tại Hội nghị quốc tế về chữ Nôm, Hà Nội, 12–13/11/2004, 2005

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  5. [5]

    Húy kỵ, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót