Chữ Hán (chữ Nho) trong hành chính, giáo dục và sách vở

Từ thời Bắc thuộc đến văn tự chính thức của nhà nước

Theo Nguyễn Quang Hồng, chữ Hán có thể đã vào đất Việt từ vài thế kỷ trước Công nguyên; dưới thời Nam Việt của Triệu Đà (207–111 TCN) nó trở thành công cụ hành chính cho cả người Hán lẫn người Việt. Đến những thế kỷ đầu sau Công nguyên, với sự khuyến khích của các thái thú như Tích Quang, Nhâm Diên và nhất là Sĩ Nhiếp, chữ Hán mới thật sự trở thành công cụ của tầng lớp người Việt có học. Bia chữ Hán cổ nhất còn lại ở Việt Nam mà ông nêu là bia Đại Tùy Cửu Chân quận Bảo An đạo tràng chi bi văn, soạn năm 618, phát hiện ở Đông Sơn (Thanh Hóa), nay lưu ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia^[1].

Sau năm 939, theo một tài liệu trên ngonngu.net, nước Việt độc lập vẫn tiếp tục dùng chữ Hán và coi đó là văn tự chính thức của nhà nước. Tài liệu này dẫn Nguyễn Tài Cẩn: tri thức Hán học của người Việt từ đời Lý trở đi là sản phẩm của sự định hướng có ý thức của một triều đình độc lập, làm Việt Nam đi vào khu vực văn hóa Hán, bên cạnh Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản^[2]. Từ thế kỷ XI, người Việt đọc chữ Hán theo âm dựa trên tiếng Hán cuối Đường – đầu Tống, dần Việt hóa thành cách đọc Hán Việt, nên chữ và tiếng Hán không còn xa lạ như một ngoại ngữ^[1].

Vai trò trong hành chính, giáo dục và sách vở

Nguyễn Quang Hồng tóm tắt vai trò của chữ Hán ở ba mặt. Về hành chính, từ nhà Đinh đến nhà Nguyễn, các triều đại đều dùng chữ Hán trong văn bản ở mọi cấp, từ chiếu, chỉ, sắc phong của triều đình đến tấu, đơn của quan lại và dân; dân thường phần đông mù chữ phải nhờ người có học viết hộ. Ông dẫn Quân trung từ mệnh tập của Nguyễn Trãi và Châu bản triều Nguyễn, bộ sưu tập hơn 50.000 văn bản lưu ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia tại Hà Nội, làm ví dụ^[1].

Về giáo dục, mọi kinh điển Nho gia và bài thi đều viết bằng chữ Hán. Văn Miếu – Quốc Tử Giám được lập ở Thăng Long năm 1070 theo cách ông ghi; khoa thi Nho học đầu tiên mở năm 1075; đến khoa thi Hội cuối cùng ở Huế năm 1919, tổng cộng có 2.898 người đỗ các kỳ thi đại khoa theo số liệu ông nêu. Tài liệu trên ngonngu.net ghi năm 1075 vua Lý Nhân Tông mở khoa thi Tam trường và năm sau lập Quốc Tử Giám, nên thời điểm xây Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở hai nguồn không trùng khớp^[1][2]. Về sách vở, các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư (khắc in 1697) và Khâm định Việt sử thông giám cương mục (hoàn thành 1881), các bộ luật như Quốc triều hình luật (1489) và Hoàng triều luật lệ (1815), cũng như thơ văn của giới nho sĩ đều viết bằng chữ Hán. Chữ Hán còn dùng trong kinh Phật, kinh Đạo giáo, bia ký, câu đối, hoành phi ở đình chùa^[1].

Chữ Hán và chữ Nôm

Theo Nguyễn Quang Hồng, khi chữ Nôm hình thành, chữ Hán đã có lịch sử "cư trú" lâu dài và phục vụ xã hội ở nhiều mặt. Hai thứ chữ cùng tồn tại đến đầu thế kỷ XX: chữ Hán dùng trong hành chính, khoa cử, sử sách, còn chữ Nôm mạnh ở văn học dân gian, văn vần phổ biến tri thức và sáng tác văn chương. Ông cho rằng việc có vài vị vua như Hồ Quý Ly hay Nguyễn Huệ muốn dùng chữ Nôm trong giao dịch hành chính chỉ là những thử nghiệm ngắn ngủi^[1]. Tài liệu trên ngonngu.net cho biết trong quan niệm của nhiều nho sĩ, đề tài trang trọng viết bằng chữ Hán, còn làm thơ vui thì dùng Nôm^[2].

Sự thoái lui

Dưới thời Pháp thuộc, theo tài liệu này, trên diễn đàn văn hóa có ba ngôn ngữ là tiếng Pháp, tiếng Việt và văn ngôn Hán, vai trò của văn ngôn Hán ngày càng giảm^[2]. Theo Lê Hoài Nam, hệ thống khoa cử Nho học khép lại với tốc độ khác nhau ở ba kỳ: Nam Kỳ dừng từ 1867, Bắc Kỳ từ 1915, Trung Kỳ từ 1919; dụ ngày 28/12/1918 của vua Khải Định bãi bỏ các kỳ thi Hương, thi Hội^[3]. Một bài báo về triển lãm tài liệu lưu trữ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám viết rằng sau khoa thi năm 1919, thi Nho học chấm dứt và thay bằng các loại thi dùng chữ quốc ngữ^[4]. Từ đầu thế kỷ XX, chữ quốc ngữ dần thay chữ Hán và chữ Nôm ở hầu hết chức năng xã hội, nhưng Nguyễn Quang Hồng nhấn mạnh vai trò của hai thứ chữ này trong việc bảo tồn và truyền lại văn hóa truyền thống vẫn không phai^[1].