Các vùng phương ngữ của tiếng Việt

Ba vùng phương ngữ

Phạm Văn Tình (Đại học Quốc gia Hà Nội) viết rằng các nhà ngôn ngữ học gọi cách nói của mỗi miền là phương ngữ, và tiếng Việt từ xưa có ba vùng phương ngữ chính: Bắc (Bộ), Trung (Bộ) và Nam (Bộ)^[1]. Phan Trần Công, trong một bài về phát âm của phương ngữ Nam Bộ, cho biết việc chia tiếng Việt thành ba vùng là ý kiến chung của nhiều nhà nghiên cứu và phù hợp với quan niệm dân gian. Theo cách phân chia mà bài này dùng, phương ngữ Bắc là từ Thanh Hóa trở ra; từ Thanh Hóa vào đến Huế là phương ngữ Trung; từ nam đèo Hải Vân trở vào là phương ngữ Nam. Tiêu chí nổi bật là sự khác nhau về thanh điệu giữa ba vùng^[2].

Vị trí của Thanh Hóa là chỗ các nhà nghiên cứu chưa thống nhất: theo bài của Phan Trần Công, Nguyễn Bạt Tụy xếp Thanh Hóa vào phương ngữ Bắc, còn Hoàng Thị Châu xếp vào phương ngữ Trung^[2]. Bài này nêu cả hai ý kiến.

Khác biệt về ngữ âm

Phạm Văn Tình cho rằng khác biệt dễ nhận thấy nhất giữa tiếng Nam và tiếng Bắc là ở ngữ âm. Ông lấy ví dụ cô gái Sài Gòn ra Hà Nội mặc cả mua hàng sẽ bị nhận ra ngay qua cách phát âm "coong, giài, hột gịt loộng"^[1].

Theo Phan Trần Công, ở các tỉnh Nam Trung Bộ (từ đèo Hải Vân đến Ninh Thuận) các phụ âm tiền ngạc được phát âm quặt lưỡi như phương ngữ Trung (tr, s), còn ở Nam Bộ có xu hướng không phân biệt tr với ch và s với x; phụ âm r có nhiều biến thể, và phương ngữ Nam phân biệt d, gi với r trong khi phương ngữ Bắc phát âm tất cả là một âm. Âm đệm [w] ở phương ngữ Nam cũng tác động mạnh vào phụ âm đầu, chẳng hạn "quen" được phiên âm là [weng]^[2]. Tác giả kết luận mỗi phương ngữ có ưu và nhược điểm riêng: phương ngữ Bắc có ưu thế ở thanh điệu và phần vần, đặc biệt là phụ âm cuối; phương ngữ Nam có ưu thế ở phụ âm đầu; còn xét số trường hợp phát âm chệch chính tả thì phương ngữ Bắc có ít hơn^[2]. Tác giả cũng cho rằng phát âm theo tiếng chuẩn là cách phát âm gần với chính tả nhất, và tiếng chuẩn là một phạm trù chứ không phải thứ tiếng của một địa phương cụ thể^[2].

Khác biệt về từ vựng

Phạm Văn Tình nêu hàng loạt cặp từ đồng nghĩa khác âm giữa Nam và Bắc, như bát / chén, cốc / li, màn / mùng, quả / trái, mùi / ngò, sắn / mì, đắt / mắc, bố mẹ / ba má, xấu hổ / mắc cỡ^[1]. Ông dẫn công trình năm 1995 của Trần Thị Ngọc Lang về những từ ghép đẳng lập mà mỗi vùng chỉ chọn một yếu tố: người miền Nam chọn yếu tố đầu trong các cặp như dơ bẩn, đau ốm, hư hỏng, sợ hãi, còn người miền Bắc chọn yếu tố đầu trong các cặp như thóc lúa, lau chùi, sắc bén, mau lẹ; khi dùng nguyên tổ hợp thì hai miền dùng gần như nhau^[1].

Xu hướng xích lại gần nhau

Theo bài viết năm 2011, nhờ giao lưu kinh tế, thương mại, văn hóa và thông tin, nhiều từ vốn là "đặc sản" của một vùng đã hòa vào ngôn ngữ toàn dân; các từ Nam Bộ như bột giặt, máy lạnh, tiêu chảy, nước tương, nhà thuốc đã nhập vào tiếng Việt chung^[1]. Tác giả nhận xét ranh giới giữa các phương ngữ đang được kéo gần lại, nhưng nhiều yếu tố ngữ âm và từ riêng vẫn được giữ gìn qua các thế hệ, làm nên nét riêng của tiếng Việt^[1].