Tuồng (hát bội)

Tên gọi và vị trí trong sân khấu Việt Nam

“Tuồng”, “hát bộ” hay “hát bội” là loại hình kịch hát truyền thống đặc thù của Việt Nam. Chữ “tuồng” vốn là tên chung để chỉ một vở kịch hát, về sau dùng riêng cho loại hình hát bội^[1]. Theo một bài báo, miền Trung gọi là tuồng, miền Nam gọi là hát bội^[3]. Các nhà nghiên cứu thống nhất rằng tuồng có giá trị, thể hiện bản sắc và là đỉnh cao của sân khấu truyền thống, dù còn chưa thống nhất về thời điểm ra đời, phân kỳ lịch sử và quan hệ với diễn xướng dân gian^[1].

Về nguồn gốc có nhiều cách nói. Báo Văn hóa viết hát bội hình thành từ ca, vũ, nhạc và các trò diễn xướng dân gian^[5]; Vietnam News cho rằng tuồng bắt đầu từ thế kỷ XVII, đi từ nghệ thuật dân gian lên nghệ thuật cung đình^[6]. Một tổng thuật về nghiên cứu của học giả Trung Quốc ghi nhận nhiều người cho rằng nghệ thuật biểu diễn truyền thống Việt Nam phần lớn bắt nguồn từ Trung Quốc, nhưng khi đối chiếu tư liệu, các học giả ấy không tìm được căn cứ hợp lý để chứng minh xuất xứ của tuồng, vì vậy nguồn gốc và thời gian hình thành vẫn chưa xác định^[2].

Đặc điểm nghệ thuật

Tuồng kết hợp hát, múa và âm nhạc, mang tính cách điệu và biểu tượng cao^[6]. Các nghiên cứu được Feng Wen Ting tổng hợp nêu ba đặc tính “tả ý”, “trình thức” và “ước lệ”; giọng hát chia hai loại, giọng Bắc rộng và hùng hậu, giọng Nam uyển chuyển^[2]. Nội dung thường đề cao lòng trung quân ái quốc và hình tượng người anh hùng^[4][6]; theo Báo Văn hóa, khác với chèo hay cải lương, hát bội có âm hưởng hùng tráng, bi hùng^[5]. Diễn viên mặc trang phục nặng tới 10 kg, phải hát, múa và biểu cảm cùng lúc^[6].

Hóa trang theo quy ước màu sắc và đường nét: màu đỏ chỉ trung thần, màu xám chỉ nịnh thần, màu đen chỉ người ngay thẳng^[3]. Các học giả Trung Quốc nhận xét mặt nạ tuồng mộc mạc hơn kinh kịch, nhưng cũng vẽ theo nguyên tắc âm dương, ngũ hành^[2]. Kịch bản tuồng cổ viết bằng chữ Nôm; nghệ sĩ xưa còn truyền nghề theo lối “dĩ tâm truyền tâm” và có khi “diễn cương”, tức diễn theo cốt truyện mà không cần kịch bản sẵn^[1]. Những vở được xem là mẫu mực gồm Sơn Hậu, Tam nữ đồ vương, Hộ sanh đàn, Ngự Văn Quân; lớp tuồng kinh điển có Đổng Kim Lân qua đèo, Đào Tam Xuân loạn trào, Triệu Đình Long cứu chúa^[1].

Tuồng triều Nguyễn

Triều Nguyễn là giai đoạn hưng thịnh của tuồng cổ^[1]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, Gia Long lập Việt Tường Đội để đào tạo diễn viên tuồng, Minh Mạng rất quan tâm tuồng, cho lập Thanh Bình Thự ở Huế (trường đào tạo diễn viên tuồng quy mô lớn đầu tiên) và Duyệt Thị Đường (sân khấu tuồng cung đình); dưới thời Tự Đức tuồng đạt đỉnh cao, có Ban Hiệu thư biên soạn, sửa chữa vở diễn và khoảng 300 nghệ sĩ giỏi tụ về kinh đô^[3]. Nguyễn Tô Lan cho biết nhờ Ban Hiệu thư (thời Tự Đức, 1848–1883) mà kịch bản tuồng vốn tản mát trong dân gian mới được cố định hóa văn bản; Đào Tấn là một thành viên, soạn ba vở, và đến năm 1925 triều đình đã lưu trữ ít nhất 53 kịch bản tuồng^[1]. Feng Wen Ting cho rằng sự ủng hộ của triều Nguyễn cùng sức hút của tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa đã đưa tuồng lên đỉnh cao trong thế kỷ XIX^[2].

Tuồng ở Bình Định

Ở Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai), hát bội mang nét văn hóa cung đình và gắn với hai nhân vật được tôn vinh là Tiền Tổ Đào Duy Từ và Hậu Tổ Đào Tấn^[5]. Theo Báo Đại Đoàn Kết, Đào Duy Từ (đầu thế kỷ XVII) là người Thanh Hóa vào Đàng Trong lập nghiệp, truyền dạy tuồng và lập nhiều đoàn hát bội; Đào Tấn (giữa thế kỷ XIX) là kịch tác gia xuất sắc, lập trường đào tạo hát bội quy mô và danh tiếng thời đó^[4]. Cũng theo bài này, nhiều diễn viên Bình Định biết võ cổ truyền, hóa trang mặt nạ kiểu “mặt chim” và hia tuồng cao, mũi cong khác nơi khác^[4].

Thực trạng hiện nay

Theo Nguyễn Tô Lan, số tuồng cổ được trình diễn hiện không nhiều; Liên hoan Tuồng truyền thống đầu tiên chỉ được tổ chức năm 2008, và phần lớn nghệ sĩ ngày nay không đọc được văn bản gốc chữ Nôm^[1]. Tháng 8/2024, Liên hoan Tuồng không chuyên tỉnh Bình Định có hơn 100 nghệ nhân, nhạc công của 9 đoàn biểu diễn 25 trích đoạn; Bình Định còn hơn 10 đoàn không chuyên bên cạnh Đoàn Tuồng Đào Tấn, nhưng đại dịch Covid-19 khiến nhiều đoàn ngừng hoạt động và việc tìm lớp trẻ truyền nghề khó khăn^[5]. Ở Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2021 một nhóm nghệ sĩ mở chương trình “Vang vọng trống chầu” giới thiệu tuồng cho người trẻ^[6].