Ca Huế

Khái quát

Ca Huế là loại hình ca nhạc thính phòng ra đời và phát triển ở vùng Huế. Theo Trần Kiều Lại Thủy (2012), đây là một trong ba thể loại thính phòng truyền thống tiêu biểu của Việt Nam, kết hợp nhuần nhuyễn giữa âm nhạc cung đình và âm nhạc dân gian miền Trung^[2]. Báo Dân trí (2015) dẫn các nhà nghiên cứu cho rằng cùng với ca trù và đờn ca tài tử, ca Huế đạt trình độ phát triển bậc nhất trong âm nhạc truyền thống, và là thể loại duy nhất ra đời trong chốn cung đình^[4].

Quá trình hình thành

Nguyễn Văn Mãi (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 9/2025) tổng hợp rằng các ý kiến khá thống nhất: ca Huế có thể hình thành từ thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XVIII, thời các chúa Nguyễn, khi âm nhạc là thú vui của giới quý tộc. Sang thế kỷ XIX, nó đã định hình, một số bài bản được rút từ tế nhạc cung đình như long ngâm, ngũ đối thượng, ngũ đối hạ và mười bài liên hoàn^[1]. VietnamPlus (2020) cho rằng ca Huế đạt đỉnh cao từ thời Minh Mạng (1820–1840) đến thời Tự Đức (1848–1883), rồi lan từ cung đình ra dân gian^[3].

Điệu thức và lối ca

Ca Huế có hai điệu thức chính là điệu Bắc (còn gọi là điệu khách) và điệu Nam. Điệu Bắc mang màu sắc tươi vui hoặc trang nghiêm; điệu Nam, nhất là "hơi Ai", buồn thương và được tác giả xem là đặc trưng của miền Trung; "hơi Dựng" không phải điệu thức riêng mà là sự chuyển giữa hai điệu^[2]. Về quy mô, VietnamPlus nêu khoảng 60 tác phẩm thanh nhạc và khí nhạc^[3], còn Dân trí năm 2015 ghi trên 80 làn điệu, bài bản gồm nhạc dân gian, nhạc thính phòng và một phần nhã nhạc^[4]. Hai con số không trùng nhau, có thể vì cách tính khác nhau.

Theo Trần Kiều Lại Thủy, giai điệu ca Huế gắn với giọng nói Huế: hai thanh hỏi và ngã không phân biệt, độ chênh giữa các dấu thanh không lớn, nên giai điệu ít bị lời ca ràng buộc. Giống đờn ca tài tử, ca Huế theo nguyên tắc "học chân phương, đàn hoa lá" và mở đầu bằng đoạn dạo ngẫu hứng của nhạc công, nhưng phần thêm thắt ít hơn vì ca Huế giữ lề lối khá nghiêm ngặt. Nhịp thường chậm rãi, coi trọng kỹ thuật nhấn và rung hơn tốc độ, và các buổi diễn hay diễn ra vào buổi tối yên tĩnh^[2].

Ca Huế trên sông Hương

Theo VietnamPlus (2020), một đêm ca Huế trên sông Hương thường mở đầu bằng bốn nhạc khúc Lưu Thủy, Kim Tiền, Xuân Phong, Long Hổ, rồi đến các điệu hò Huế đối đáp và tân nhạc. Dàn nhạc có đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt, sáo, xênh, phách; thuyền đến bến Vân Lâu thì khách thả đèn hoa đăng^[3]. Nguyễn Văn Mãi ghi nhận hình thức biểu diễn giới thiệu cho khách du lịch chỉ xuất hiện khoảng giữa thế kỷ XX; khi ấy ca Huế không còn là dạng ca nhạc thuần chất như trong lịch sử^[1]. Tác giả này cho biết gần đây mọi tour du lịch đến Huế đều có chương trình ca Huế trên sông Hương^[1].

Công nhận di sản

Ca Huế được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 1877/QĐ-BVHTTDL ngày 8/6/2015^[1]. Tối 22/9/2015, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thừa Thiên Huế tổ chức lễ đón bằng công nhận, kèm hội thảo khoa học; khi đó tỉnh nói đây là cơ sở để hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO^[4]. Đến năm 2020, VietnamPlus cho biết hồ sơ trình UNESCO vẫn đang được xây dựng, với việc hoàn thiện báo cáo kiểm kê, ghi hình trình diễn và đưa ca Huế vào trường học^[3]. Bài này chưa kiểm được tiến độ hồ sơ sau thời điểm đó.

Quản lý và thách thức

VietnamPlus (2024) cho biết tỉnh Thừa Thiên Huế khi đó có 12 doanh nghiệp được cấp phép biểu diễn ca Huế với hơn 500 diễn viên, nhạc công, khoảng 40 thuyền hoạt động trên sông Hương. Cùng lúc vẫn còn tình trạng thuyền chở quá số người, cắt bớt chương trình hoặc biểu diễn không đúng chương trình được cấp phép; ngày 3/5/2024 tỉnh ban hành Quyết định 21/2024/QĐ-UBND về quy chế quản lý hoạt động biểu diễn^[5]. Về hướng bảo vệ di sản, Nguyễn Văn Mãi nhấn mạnh vai trò của nghệ nhân trong thực hành, truyền dạy và đề xuất tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào việc bảo vệ giá trị của ca Huế^[1].