Múa rối nước

Nét riêng của rối nước

Múa rối nước là loại hình sân khấu dân gian của người Việt, được các nhà nghiên cứu mô tả là sản phẩm sáng tạo của người nông dân trong lao động, chinh phục tự nhiên^[1]. Nghệ thuật này hòa quyện ba yếu tố chính là quân rối, tích truyện và âm nhạc, với điểm đặc biệt là mặt nước trở thành sân khấu biểu diễn^[3]. Sân khấu truyền thống là thủy đình dựng giữa ao làng: thủy đình che chắn cho nghệ nhân điều khiển rối, đồng thời là một biểu tượng của kiến trúc truyền thống^[2]. Nghệ nhân đứng sau rèm (mành), ngâm mình dưới nước, điều khiển quân rối bằng hệ thống sào và dây nên người xem chỉ thấy các con rối bơi lội, nhảy múa, đánh nhau, chèo thuyền hoặc phun nước^[1][2].

Nguồn gốc

Theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Định và Cao Xuân Thu, múa rối nước đã tồn tại chừng hơn mười thế kỷ và phát triển mạnh thời Lý – Trần, nhưng chưa có tư liệu nào chứng minh nguồn gốc xuất xứ của nghệ thuật này^[1]. Chứng cứ văn tự sớm nhất thường được dẫn là bia Sùng Thiện Diên Linh ở chùa Long Đọi Sơn (Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình), dựng năm 1121^[1]. Cách hiểu nội dung tấm bia chưa hoàn toàn thống nhất: một nghiên cứu khác về chèo cũng dẫn chính bia này khi bàn về đội chèo của “Thiên vương”^[5].

Con rối và kỹ thuật điều khiển

Quân rối là sản phẩm của điêu khắc gỗ dân gian, thường làm bằng gỗ sung hoặc bồ đề vì nhẹ, nổi được trên nước và chịu được nắng mưa. Mỗi con rối thường gồm ba phần: đầu, mình và đế máy; đế chìm dưới nước giữ cho rối nổi và là nơi lắp máy điều khiển. Rối được sơn ta bên trong và ngoài để chống mối mọt, thấm nước^[1]. “Máy rối” có hai kiểu chính là máy sào (rối sào) và máy dây; máy rối được giấu kín trong thân rối và dưới mặt nước, thường được mỗi phường giữ bí mật^[1]. Nhân vật rất đa dạng: người đi cày, đánh cá, hái củi, chèo thuyền, các chị dệt cửi, giã gạo, cùng rồng, rùa, trâu, cáo, vịt, cá^[1]. Chú Tễu hóm hỉnh thường mở đầu buổi diễn^[2]. Phần đệm là trống, mõ, sáo, đàn bầu và các nhạc cụ gõ, giúp gắn các trò diễn với nhau và giữ không khí náo nhiệt khi diễn ngoài trời^[2][3].

Phường rối và làng rối

Nghệ nhân rối nước xưa phần lớn là nông dân, học nghề bằng cách truyền nghề, làm ruộng là chính và chơi rối để vui, tổ chức thành phường hội; có phường đông hàng trăm người nhưng chỉ khoảng 20–30 người thực sự biết nghề^[1]. Có thể kể các phường rối ở đồng bằng Bắc Bộ như phường Nguyễn và phường Đống (Thái Bình), Phú Đa (Hà Nội), Bùi Xá (Bắc Ninh), Nam Chấn (Nam Định); mỗi phường có quân rối và cách tạo hình riêng, chẳng hạn quân Tễu của phường Đống và phường Nguyễn khác nhau^[1].

Phường rối Đào Thục (xã Thụy Lâm, Đông Anh, Hà Nội) có lịch sử hơn 300 năm; theo tư liệu dân gian, nghề ở đây khởi nguồn từ cụ Đào Đăng Khiêm, một quan thời Hậu Lê, người dạy nghề cho dân làng^[2]. Văn bia đình làng ghi nghề rối có từ thời Lê Trung hưng; thời Pháp thuộc các quân rối cổ bị đốt, năm 1968 phường được khôi phục, năm 1984 sửa lại thủy đình và làm lại quân rối^[4]. Nghệ thuật múa rối nước Đào Thục được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 473/QĐ-BVHTTDL ngày 6/3/2023^[2]. Lực lượng của phường khoảng 30 người, giữ nhiều tích trò như đốt pháo bật cờ, câu ếch, trâu chui ống, tráng sĩ đả hổ, và thường biểu diễn khoảng 300 buổi mỗi năm tại làng^[2].

Sân khấu chuyên nghiệp và du lịch

Nghệ thuật sân khấu rối chuyên nghiệp ở Việt Nam chính thức ra đời tháng 3/1956^[3]. Nhà hát Múa rối Thăng Long thành lập tháng 10/1969 với tên Đoàn Nghệ thuật Kim Đồng, ban đầu chỉ biểu diễn rối cạn cho thiếu nhi, đến năm 1993 có trụ sở riêng ở 57B Đinh Tiên Hoàng; trong hơn 400 trò rối cổ, nhà hát chọn 14 tiết mục để diễn cho du khách^[3]. Năm 2003, Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh lần đầu đào tạo sinh viên chuyên ngành múa rối nước^[3]. Du lịch mở ra cơ hội quảng bá, nhưng nghề cũng đối mặt với sự thay đổi thị hiếu khán giả trẻ, áp lực thương mại hóa và nguy cơ thiếu nghệ nhân kế cận^[2].