Đàn bầu

Khái quát

Đàn bầu, còn gọi là độc huyền cầm, là nhạc cụ một dây của người Việt. Các nhà nghiên cứu được báo chí dẫn lại cho rằng nhiều nước cũng có đàn một dây, nhưng loại đàn này khác biệt ở hình dáng, cấu tạo, cách chơi và âm thanh^[1]. Viện trưởng Viện Âm nhạc Việt Nam Nguyễn Bình Định (2016) giải thích: đàn chỉ có một dây, không có phím bấm mà vẫn chơi được mọi cao độ, phát ra âm bồi và có thể rung, nhấn, luyến láy; nhờ uốn vòi đàn làm dây căng chùng khác nhau, một lần gảy có thể cho âm cơ bản cùng những âm cao hoặc thấp hơn hẳn âm ấy^[2].

Cấu tạo

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Tâm (VOV, 2016), thân đàn xưa là một đoạn ống bương hoặc vầu dài khoảng một mét. Cần đàn làm bằng sừng tre dẻo dài chừng 50–70 cm, về sau thay bằng sừng trâu. Dây đàn trước là dây móc xe hoặc mây, rồi đến tơ, sau cùng là dây sắt; bầu đàn làm từ cuống quả bầu nậm hoặc gỗ tiện giống quả bầu^[4]. Báo Nhân Dân bổ sung rằng ngựa đàn thuở đầu là mảnh sành, sứ hay miếng gỗ cứng, còn bầu đàn có khi là gáo dừa khô; ngày nay thân đàn thường bằng gỗ tiện, dây bằng hợp kim và có thể khuếch đại âm thanh^[2].

Nguồn gốc và vị trí trong âm nhạc

Báo Nhân Dân và Báo Pháp Luật đều ghi đàn bầu có nguồn gốc dân gian, khởi đầu từ những người hát xẩm. Báo Pháp Luật Việt Nam (2021) viết rằng nó xuất phát từ nhạc cụ kiếm sống của nghệ nhân xẩm đi khắp làng quê, góc phố ở đồng bằng Bắc Bộ, rồi tham gia một số dàn nhạc chèo, tuồng; cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, nó thay đàn tam trong bộ "ngũ tuyệt" tranh, tỳ, nhị, bầu của dàn nhạc cung đình Huế^[3][2]. Bài báo không nêu niên đại ra đời cụ thể, và các nguồn đã đọc cũng không có mốc nào chắc chắn.

Theo PGS.TS Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, âm thanh đàn bầu gần với giọng nói của người Kinh về độ rung, âm vực và luyến láy, có thể mô phỏng sáu thanh điệu tiếng Việt, nên trong âm nhạc cổ truyền nó thường giữ vai bè chính khi độc tấu, hòa tấu hay đệm cho hát^[1].

Đưa vào đào tạo và sáng tác

Từ năm 1956, đàn bầu được dạy chính quy ở Trường Âm nhạc Việt Nam, nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam^[2][4]. Báo Nhân Dân cho biết nhiều tác phẩm cho đàn bầu nở rộ vào cuối thập niên 1960 đầu thập niên 1970, như "Nhớ miền Nam" (Nguyễn Xuân Khoát) hay "Dòng kênh trong" (Hoàng Đạo); năm 1978, Viện Âm nhạc tổ chức Nhạc hội đàn bầu lần thứ nhất cùng hội thảo^[2]. Nhờ công nghệ, đàn bầu điện ra đời với âm lượng lớn hơn đàn mộc, mở đường cho đàn bầu lên sân khấu lớn và phát thanh^[4].

Ra thế giới

Tối 12/10/2021, Nghệ sĩ Ưu tú Lệ Giang hòa tấu đàn bầu với ban nhạc truyền thống Trung Đông và một ca sĩ Ả Rập Xê Út tại EXPO 2020 Dubai; Báo Pháp Luật cho biết đàn bầu là nhạc cụ duy nhất được mời tham gia ngay chương trình đầu tiên của loạt "Đêm nhạc Jalsat", và gọi nó đã "chu du" hơn một trăm quốc gia^[3]. Theo NSND Nguyễn Tiến, đàn bầu thu hút sự chú ý của công chúng ở nước ngoài, nhiều người ở Trung Quốc đề nghị lập khoa đàn bầu trong các trường nhạc^[4].

Công nhận di sản và thách thức

Năm 2019, Báo Văn hóa cho biết đàn bầu chưa được công nhận là di sản văn hóa cấp quốc gia. Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam dự kiến đẩy nhanh việc xây dựng hồ sơ khoa học, trước hết cho di sản quốc gia, sau đó hướng tới UNESCO, và đã tổ chức hội thảo "Nghệ thuật đàn bầu Việt Nam – Truyền thống, kế thừa và phát triển" ngày 22/11/2019^[1]. Bài này chưa kiểm được tiến độ hồ sơ từ đó đến nay.

Các nguồn đều lo ngại về việc truyền nghề. Báo Pháp Luật (2021) viết rằng trước làn sóng âm nhạc hiện đại, âm nhạc cổ truyền nói chung và đàn bầu dần bị giới trẻ quên lãng^[3]. Nghệ sĩ Bùi Lệ Chi cho rằng ngoài việc công nhận di sản, cần chú trọng đào tạo, vì nhiều dòng nhạc du nhập đang được giới trẻ ưa chuộng^[1]. Học viện Âm nhạc cũng ghi nhận có đông người thực hành đàn bầu nghiệp dư, lập câu lạc bộ để cùng học và biểu diễn^[1].