Chèo

Khái quát

Chèo là loại hình sân khấu dân gian của người Việt, phát triển mạnh ở đồng bằng sông Hồng rồi lan sang trung du, miền núi Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ^[3]. Đây là nghệ thuật tổng hợp: hát, múa, nhạc và kịch cùng có mặt trong một buổi diễn^[5], ngôn ngữ giàu tính tự sự và trữ tình^[3]. Theo bài nghiên cứu của nghệ sĩ Lê Tuấn Cường (Nhà hát Chèo Việt Nam), chèo ra đời cách nay khoảng mười thế kỷ, bắt nguồn từ âm nhạc, múa truyền thống và nhất là từ trò nhại; tác giả coi đó là kết quả sáng tạo của người nông dân từ đồng bằng Bắc Bộ đến vùng Nghệ An, Hà Tĩnh^[1]. Cũng theo bài ấy, khác với tuồng thiên về hành động anh hùng của giới quý tộc, chèo mô tả đời sống thường nhật, bình dị của nông dân trong làng xã^[1].

Nguồn gốc và quá trình hình thành

Chèo gắn với nền văn minh lúa nước và đời sống làng xã Bắc Bộ: các hình thức diễn xướng đầu tiên được cho là ra đời trong những lễ hội sau mùa gặt, diễn ở sân đình, và về sau trở thành tiền thân của chèo^[1][2]. Về người khai sinh, truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian tôn bà Phạm Thị Trân, một vũ ca trong cung đình nhà Đinh ở Hoa Lư (Ninh Bình, thế kỷ X), là bà tổ của chèo. Lê Tuấn Cường ghi nhận điều này “theo một số tài liệu”, còn Nguyễn Thị Hoài Anh lưu ý sử liệu chính thống về bà còn hạn chế, việc nhân dân tôn vinh bà chủ yếu phản ánh ký ức cộng đồng^[1][2].

Theo Lê Tuấn Cường, sang thời Lý chèo đã vào kinh thành Thăng Long, các phường chèo được mời diễn mừng sinh nhật vua; đến thời Trần vẫn có phường chèo hát mừng nhà vua vào ngày cuối năm. Tác giả dẫn bia Sùng Thiện Diên Linh (lập năm 1121) và An Nam chí lược làm căn cứ^[1]. Sang thế kỷ XV, các vua Lê hạn chế biểu diễn chèo trong cung đình do ảnh hưởng của Nho giáo, chèo trở về với làng xã. Đầu thế kỷ XX xuất hiện phong trào “chèo văn minh” và “chèo cải lương”, đưa chèo lên các sân khấu hộp quanh năm và bắt đầu đề cập sinh hoạt đương thời^[1]. Nhà hát Chèo Việt Nam hình thành năm 1951 trong kháng chiến chống Pháp, tiền thân là Tổ Chèo thuộc Đoàn Văn công Nhân dân Trung ương^[1].

Đặc điểm nghệ thuật

Chèo truyền thống diễn ở sân đình, sân chùa: một manh chiếu trải giữa sân, phía sau treo tấm phông nhỏ, nhạc công ngồi hai bên, khán giả xem từ phía trước và hai bên^[5]. Một bài trên Đài Tiếng nói Việt Nam nhấn mạnh người ta thường nói “đi xem chèo” hơn là “nghe chèo” vì múa và hình ảnh quan trọng không kém tiếng hát; diễn viên thể hiện tâm trạng bằng điệu múa cách điệu, nhất là đôi tay^[4]. Chèo mang tính ước lệ: không cần cảnh trí phức tạp, vài động tác và một câu hát đủ gợi không gian, một vòng đi quanh sân khấu có thể tượng trưng cho một năm trôi qua^[4].

Vở chèo truyền thống thường dựng từ tích truyện cổ tích, thần thoại, truyện Nôm hoặc truyện lịch sử; “trưởng trò” bàn bạc với diễn viên để sắp xếp lớp lang của vở, cho thấy tính sáng tạo tập thể^[2]. Các vai chính gồm đào, kép, lão, mụ và hề^[6]. Hề được xem là nhân vật độc đáo nhất của chèo, dùng tiếng cười để châm biếm cái xấu, kể cả những nhân vật quyền thế như vua, quan^[4][5]. Ban nhạc dùng trống, mõ, sáo, nhị^[5]. Về hát, các nguồn nhắc đến lối nói lối, hát vỉa, hát sử, hát nói cùng nhiều làn điệu cổ^[2][1].

Vở diễn và làng chèo

Những vở được nhắc nhiều nhất là Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình – Dương Lễ, Trương Viên và Kim Nham^[1][2]. Trong dân gian, chèo được gìn giữ qua các phường, gánh chèo và “chiếng chèo” (chiếng Đông, Đoài, Nam, Bắc), vừa là trung tâm biểu diễn vừa là nơi đào tạo^[2]. Làng Khuốc (Đông Hưng, Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên) là một làng chèo tiêu biểu của chiếng Nam, đã truyền được khoảng mười thế hệ^[2].

Bảo tồn và hồ sơ di sản

Ngày 29/3/2024, Văn phòng Chính phủ có văn bản số 2082/VPCP-KGVX truyền đạt ý kiến Phó Thủ tướng đồng ý trình UNESCO hồ sơ “Nghệ thuật Chèo”, đề nghị ghi vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ nêu 14 địa phương có chèo, theo tên gọi lúc đó là Thái Bình, Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Quảng Ninh, Bắc Giang, Thái Nguyên, Hà Nội và Hải Phòng^[3]. Bên cạnh các nhà hát chuyên nghiệp, hàng trăm câu lạc bộ chèo làng xã, mỗi nơi 10–20 thành viên, vẫn hoạt động ở các tỉnh Bắc Bộ^[2]. Khó khăn được nêu gồm lượng khán giả giảm, nhất là ở đô thị, thiếu lớp nghệ sĩ kế cận, và nhiều đơn vị chèo đã sáp nhập với bộ môn khác thành nhà hát nghệ thuật truyền thống hoặc trung tâm văn hóa^[2].