Thư năm 1700 của chúa Trịnh Căn gửi Công ty Đông Ấn Hà Lan và việc người Hà Lan rút khỏi Kẻ Chợ

Văn bản và nơi lưu giữ

Trong tập “Harta Karun” (Kho báu) giới thiệu tài liệu từ lưu trữ Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) do Cục Lưu trữ quốc gia Indonesia (ANRI) xuất bản năm 2013, có một bức thư mang tên “Thư của vua Đàng Ngoài về việc chấm dứt quan hệ thương mại với VOC, ngày 10/2/1700”. Theo phần giới thiệu của Hoàng Anh Tuấn, người gửi là chúa Trịnh Căn, bức thư gửi Toàn quyền ở Batavia trước khi người Hà Lan rời Đàng Ngoài vào mùa xuân năm 1700. Trang ANRI đăng ảnh bản chép tay, bản phiên âm tiếng Hà Lan cổ, bản dịch tiếng Indonesia và tiếng Anh^[1]. Trên ảnh trang đầu, những dòng chữ viết tay bằng tiếng Hà Lan có ghi “Batavia” và ngày 10 tháng 2 năm 1700; vì vậy nhiều khả năng văn bản lưu ở Jakarta là bản chép bằng tiếng Hà Lan, không phải bản gốc của chúa Trịnh.

Vì sao người Hà Lan đến Kẻ Chợ

Theo ANRI, từ đầu thế kỷ XVII Đàng Ngoài nổi tiếng với tơ sống, lụa và đồ gốm thô; người Nhật, Hoa, Bồ Đào Nha thường đến mua tơ cho thị trường Nhật. Năm 1637, VOC lập quan hệ thương mại và ngoại giao và duy trì thương điếm ở Thăng Long đến năm 1700; người Anh đến năm 1672 và người Pháp đầu năm 1682^[1]. Hoàng Anh Tuấn mô tả kế hoạch do giám đốc Couckebacker ở Hirado lập: mỗi năm miền bắc Đại Việt có thể cung ứng khoảng 1.500–1.600 picul tơ sống và 5.000–6.000 tấm lụa khổ lớn. Mùa xuân 1637, tàu Grol mở tuyến trực tiếp Đàng Ngoài – Nhật Bản^[2].

Cũng theo Hoàng Anh Tuấn, mậu dịch tơ lụa Đàng Ngoài đổi bạc Nhật qua ba giai đoạn: thử nghiệm (1637–1640), hoàng kim (1641–1654) và suy thoái (1655–1670). Trong 14 năm hoàng kim, VOC đưa vào Nhật khoảng 12,8 triệu guilder hàng hóa, trong đó tơ lụa khoảng 7 triệu, và phân nửa là hàng Đàng Ngoài; khung lợi nhuận trung bình đạt khoảng 130%. Sau đó tơ Bengal cạnh tranh, giá mua tơ Đàng Ngoài tăng, lợi nhuận tụt còn vài chục phần trăm; năm 1671 Batavia chấm dứt buôn bán trực tiếp Đàng Ngoài – Nhật Bản, và hoạt động còn lại chỉ cầm chừng^[2].

Quan hệ xấu đi dưới thời Trịnh Căn

ANRI cho biết sau khi chiến tranh Trịnh – Nguyễn kết thúc năm 1672, giới cầm quyền Đàng Ngoài bớt quan tâm đến ngoại thương vì không còn cần vũ khí phương Tây. Quan hệ xấu đi nhanh trong hai thập niên cuối thế kỷ XVII, nhất là từ khi chúa Trịnh Căn (cầm quyền 1682–1709) nối ngôi: Batavia giảm giá trị quà biếu vì buôn bán kém lời, chúa không hài lòng^[1].

Theo trang này, năm 1682 chúa cảnh báo nếu quà còn nhẹ thì Công ty phải rời đi; 1688–1689 ông ngừng gửi thư cho Toàn quyền; 1691 dọa trục xuất thương nhân Hà Lan vì chưa nhận được thứ pha lê đã đặt; năm 1693 ông cho giam trưởng thương điếm Jacob van Loo và thuyền trưởng tàu Westbroek vì Batavia không gửi hổ phách, chỉ thả khi thương điếm ký cam kết giao hàng. Năm 1694 ông giữ thương nhân Gerrit van Nes và thông ngôn mười ngày vì chưa giao 200 lạng bạc, và năm 1696 lại tịch thu một phần bạc của thương điếm^[1].

Quyết định rút lui

Batavia nhiều lần cân nhắc đóng thương điếm: năm 1695, mùa hè 1697 và tháng 1/1698. Ban Giám đốc ở Amsterdam (Hội đồng Mười bảy) lại muốn giữ, vì nếu bỏ Đàng Ngoài thì khó mua các loại lụa như pelings, hockiens, chiourongs cho thị trường châu Âu; Batavia phản bác rằng có thể dồn vốn sang Bengal và nơi khác lời hơn. Đến tháng 6/1699 quyết định bỏ buôn bán với Đàng Ngoài được chốt^[1].

Đông 1699–1700, sau khi chuyển hết tài sản, trưởng thương điếm Van Loo giao chìa khóa cho một hoạn quan địa phương và người Hà Lan lặng lẽ rời đi mà không có nghi lễ chia tay. Chúa Trịnh Căn, trái với kỳ vọng ở Batavia, không tỏ ra bối rối; trong thư ông có vẻ phân vân, nói rằng sau khi đọc kỹ thư thì Toàn quyền và Hội đồng có thể đổi ý. Batavia không thấy dấu hiệu nhượng bộ nên chấm dứt mối quan hệ kéo dài 63 năm^[1].

Ý nghĩa và các cách giải thích

Trang ANRI nhấn mạnh mâu thuẫn quà biếu và ép buộc của chúa. Hoàng Anh Tuấn lại đặt trọng tâm vào thương mại: tơ Đàng Ngoài mất lợi thế trước tơ Bengal và bạc Nhật suy giảm, nên VOC dần mất động lực ở Kẻ Chợ^[2]. Thương điếm Hà Lan nằm sát thương điếm Anh ở phía nam thành phố, theo mô tả của Vũ Dương Ninh, nên sự rút đi để lại một góc phố bên sông vắng bóng người nước ngoài^[3]. Hai cách giải thích bổ sung cho nhau chứ không mâu thuẫn, nhưng bài không kết luận yếu tố nào quyết định.