Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn và tranh luận về bản diễn Nôm

Tác giả và tác phẩm gốc

Theo Wikipedia tiếng Việt, Chinh phụ ngâm (còn gọi Chinh phụ ngâm khúc) là tác phẩm văn vần của Đặng Trần Côn, ra đời khoảng năm 1741, giai đoạn đầu niên hiệu Cảnh Hưng. Tác phẩm viết bằng chữ Hán theo thể trường đoản cú, câu dài khoảng 12–13 chữ và câu ngắn chỉ 3–4 chữ, tổng cộng 476 câu theo nguồn này^[4]. Nội dung kể tâm trạng người vợ có chồng đi đánh trận: chồng quá hạn không về, nàng tính thời gian bằng tiếng quyên kêu, hoa đào nở, sen tàn, tìm chồng trong mộng, lần giở kỷ vật mà chỉ thấy cô quạnh hơn^[4].

Vietnamese Nôm Preservation Foundation cho biết cuộc đời Đặng Trần Côn còn nhiều điều chưa rõ: các nhà nghiên cứu ước tính ông sinh khoảng 1710–1720 và mất năm 1745, quê làng Nhân Mục (làng Mọc), huyện Thanh Trì, nay là phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội. Ông đỗ thi hương nhưng hỏng thi đình, sau làm giáo thụ và tri huyện Thanh Oai, rồi thăng chức ngự sử. Cũng nguồn này kể những giai thoại: chúa Trịnh Giang cấm lửa nên ông phải đào hầm thắp đèn đọc sách, và khi đưa thơ cho Đoàn Thị Điểm xem, bà cười bảo ông nên học thêm^[1]. Đó là giai thoại dân gian, chưa có chứng cứ đối chiếu.

Nhiều bản diễn Nôm

Nguyên tác chữ Hán gây tiếng vang lớn trong giới nho sĩ đương thời; vì lúc ấy chữ Nôm đang phát triển nên nhiều người tìm cách diễn ra Nôm^[1]. Wikipedia tiếng Việt liệt kê bảy bản dịch hoặc phỏng dịch bằng thể lục bát (ba bản) hoặc song thất lục bát (bốn bản) của các dịch giả Đoàn Thị Điểm, Phan Huy Ích, Nguyễn Khản, Bạch Liên Am Nguyễn và hai tác giả khuyết danh. Bản thành công và phổ biến nhất, theo thể song thất lục bát, dài 412 câu theo một bản in chữ Nôm cũ hoặc 408 câu theo một bản in khác lưu ở Paris^[4]. Foundation cũng nêu các bản diễn của Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Khản, Bạch Liên Am Nguyễn và Phan Huy Ích, và lưu ý bản được coi là hay nhất và đang dùng hiện nay vẫn chưa xác định được tác giả^[1].

Đoàn Thị Điểm hay Phan Huy Ích?

Truyền thống gán bản Nôm phổ biến cho Đoàn Thị Điểm (1705–1748). Wikipedia tiếng Việt cho biết một số người cho là của bà, số khác cho là của Phan Huy Ích (1751–1822), và các phát hiện gần đây có xu hướng nghiêng về Phan Huy Ích; theo nguồn này bản của Phan Huy Ích có tên Chinh phụ ngâm diễn ca tân khúc, viết sau bản của Đoàn Thị Điểm chừng 70 năm^[4].

Báo Nhân Dân, trong bài về Giáo sư Hoàng Xuân Hãn, viết rằng ông dựa trên các bản Nôm, bản in, bản chép tay và gia phả để chứng minh bản mà học sinh được học ở trường không phải của Đoàn Thị Điểm mà là của Phan Huy Ích, đồng thời tìm ra bản diễn ca mà ông cho là đích thực của Đoàn Thị Điểm^[2]. Tạp chí Sông Hương cho biết nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân cũng phát hiện một văn bản tư liệu cho thấy dịch giả là Phan Huy Ích, và ông đã tranh luận với Vũ Tiến Phúc, Lê Hữu Mục về vấn đề này^[3]. Như vậy cách nhìn “Phan Huy Ích” có nhiều người ủng hộ, song hai nguồn báo chí ở đây không trình bày chi tiết lập luận, và các nhà nghiên cứu khác vẫn có thể đưa ra giả thuyết khác.

Giá trị và việc lưu giữ

Wikipedia tiếng Việt nhận xét cả nguyên tác lẫn bản dịch lưu hành đều có thành tựu nghệ thuật nổi bật: Đặng Trần Côn chọn lọc từ kho thơ văn chữ Hán cổ những câu hợp ý để dựng thành kết cấu mới, thể trường đoản cú giàu nhạc tính; bản dịch hiện hành phát huy ưu điểm của nguyên tác^[4]. Vietnamese Nôm Preservation Foundation, phối hợp với Thư viện Quốc gia Việt Nam trong Thư viện số Hán Nôm, đã số hóa một bản của tác phẩm, mang số số hóa nlvnpf-0064 và số thư viện R.1560^[1]. Đây là tư liệu giúp người đọc đối chiếu chữ Nôm, nhưng bản số hóa này không có nghĩa là bản gốc hay bản của tác giả nào đã được xác định.

Cuộc tranh luận về dịch giả cho thấy một văn bản cổ có thể được nhiều người diễn lại ở những thời điểm cách nhau hàng chục năm, nên bản ta đọc hôm nay có thể là kết quả của nhiều lần biên soạn và hiệu chỉnh; bài không kết luận ai là người cuối cùng định hình bản ấy.