Nguyễn Hoàng (1525–1613) và việc vào trấn thủ Thuận Hóa (1558)

Hoàn cảnh năm 1558

Nguyễn Hoàng (1525–1613) là con trai Nguyễn Kim, người có công dựng lại nhà Lê sau khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi. Nguyễn Kim mất, quyền binh rơi vào tay con rể là Trịnh Kiểm; anh ruột của Nguyễn Hoàng là Nguyễn Uông bị Trịnh Kiểm giết. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, Nguyễn Hoàng bàn với bác là Nguyễn Ư Dĩ, được khuyên xin vào đất Thuận Hóa hiểm trở, rồi nhờ chị là Ngọc Bảo (vợ Trịnh Kiểm) nói giúp^[1]. Ông cũng cho người hỏi Nguyễn Bỉnh Khiêm và nhận được câu ẩn ý "Hoành Sơn nhất đái, khả dĩ dung thân", nghĩa là một dải Hoành Sơn có thể dung thân^[1]. Trịnh Kiểm tâu vua Lê cho ông vào trấn thủ, vì xem đó là vùng xa xôi, khó khăn và nếu ông đi thì họ Trịnh rảnh tay lo việc diệt nhà Mạc^[1][4]. Lời khuyên của Nguyễn Bỉnh Khiêm là chi tiết được nhiều bài nhắc lại, nhưng nguồn đọc ở đây chỉ là báo chí và Wikipedia, không phải sử liệu gốc. Các bài nghiên cứu của Đại học Huế dùng năm 1558 làm mốc chung, và bài này theo mốc đó^[2][3].

Dựng nền ở Thuận Hóa

Tháng 11 năm 1558, theo Báo Pháp luật Việt Nam, Nguyễn Hoàng nhận lệnh vào trấn thủ với quyền rộng rãi, việc địa phương được tùy nghi xử lý. Ông đưa theo tướng lĩnh, binh lính và nhiều dân làng Tống Sơn cùng một số người Thanh Hóa, Nghệ An, nên chuyến đi giống một cuộc di dân^[1]. Ông đóng trại ở xã Ái Tử (Quảng Trị), nơi sau gọi là dinh Ái Tử^[1][4].

Theo tạp chí Khoa học và Công nghệ của Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, năm 1569 vua Lê Anh Tông phong ông Tổng trấn tướng quân kiêm quản cả xứ Thuận Hóa lẫn Quảng Nam^[3]. Dân gọi ông là Chúa Tiên, dù đương thời ông chỉ mang tước Đoan quốc công^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi năm 1611 ông lập phủ Phú Yên sau khi đánh lui một đợt quấy nhiễu của quân Chăm, đưa biên giới Đàng Trong tới đèo Cả; Báo Pháp luật Việt Nam cũng nhắc việc này^[1][4].

Ra Bắc rồi trở về Nam

Năm 1593, sau khi Trịnh Tùng lấy lại Đông Đô, Nguyễn Hoàng đem quân ra yết kiến vua Lê và ở lại giúp đánh các thế lực họ Mạc. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, vì lập nhiều chiến công nên ông bị Trịnh Tùng đề phòng, không cho về Thuận Hóa suốt tám năm^[1]. Năm 1600, nhân có tướng Lê nổi loạn ở cửa Đại An, ông dẫn quân bản bộ đi đường biển về Nam; Wikipedia ghi ông để lại con thứ năm và cháu nội làm con tin, rồi gả con gái cho Trịnh Tráng, con trai Trịnh Tùng, để làm dịu quan hệ^[4]. Từ đó ông không ra chầu ở Thăng Long nữa. Bài của Nguyễn Văn Quảng xem giai đoạn này là lúc quyền lực cát cứ của ông ở phía nam Đại Việt bắt đầu hình thành^[3].

Phật giáo, thương mại và ngoại giao

Nghiên cứu của Lê Bình Phương Luân cho rằng Nguyễn Hoàng chủ động dựa vào Phật giáo để thu phục nhân tâm và gắn kết cộng đồng dân cư nhiều nguồn gốc. Các việc được kể gồm dựng lại chùa Thiên Mụ năm 1601, phục dựng chùa Sùng Hóa và xây thêm chùa ở Quảng Nam. Tác giả nhận xét những việc ấy có thể xuất phát từ mục đích chính trị, nhưng đồng thời cho thấy rõ chính sách tôn giáo của chính quyền Đàng Trong^[2].

Về ngoại thương, Wikipedia tiếng Việt cho rằng Hội An hồi sinh dưới thời ông nhờ đường lối mở cửa, và nói ông gửi nhiều thư cho chính quyền Tokugawa ở Nhật Bản, trong đó có lá thư ngày mồng 6 tháng 5 năm Hoằng Định thứ 6 (1606)^[4]. Wikimedia Commons lưu bản chụp một bản sao thư năm 1606 trong bộ "Gaiban Shokan" (thư từ qua lại giữa chính quyền Tokugawa và An Nam); đó là ảnh minh họa của bài này, không dùng làm bằng chứng độc lập cho nhận định về chính sách ngoại thương.

Lời dặn năm 1613 và đánh giá

Báo Pháp luật Việt Nam kể rằng khi mất vào năm 1613, Nguyễn Hoàng gọi con thứ sáu là Nguyễn Phúc Nguyên đến dặn giữ chữ hiếu, chữ trung, anh em thương yêu nhau, và nói đất Thuận Quảng có núi, biển hiểm trở, đủ làm chỗ dụng võ nếu biết luyện quân chống Trịnh^[1]. Bài này chỉ biết lời dặn qua bài báo, chưa đối chiếu Đại Nam thực lục.

Sự nghiệp của ông được đánh giá khác nhau tùy góc nhìn. Sử triều Nguyễn tôn ông là người đặt nền cho vương nghiệp; vua Gia Long dựng Thái Miếu năm 1804 để thờ các chúa Nguyễn và suy tôn ông miếu hiệu Thái Tổ^[1]. Phía chúa Trịnh coi việc ông tự về Nam là hành vi bất tuân, như lời trách trong thư Trịnh Tùng mà Wikipedia trích lại^[4]. Hai cách nhìn này là hệ quả của cuộc phân tranh giữa hai họ, nên mỗi nhận định cần được đọc cùng nguồn của nó. Còn các nghiên cứu ở Huế nhấn mạnh việc Thuận Hóa trở thành "thủ phủ" của Đàng Trong về chính trị, kinh tế và văn hóa^[2].