Mạc Cửu và trấn Hà Tiên (cuối thế kỷ XVII – đầu thế kỷ XVIII)

Từ Lôi Châu đến vùng đất Hà Tiên

Theo Trần Thị Mai, Mạc Cửu là người xã Lôi Quách, huyện Hải Khang, phủ Lôi Châu, tỉnh Quảng Đông. Ông “để tóc” chạy sang phương Nam, đến Chân Lạp làm chức Ốc Nha^[1]. Báo Văn hóa kể rõ hơn rằng ông không chịu để tóc và theo một số tập tục của nhà Thanh nên bỏ nước, đưa gia đình xuống thuyền, và năm 1680 dừng lại ở Hà Tiên để xây dựng, phát triển vùng đất này^[2]. Theo nguồn thứ nhất, khi ông đến khai thác, vùng này đã có đông cư dân; ông xây một tòa thành bên bờ biển, mở phố xá, chiêu mộ dân lưu tán, lập bảy thôn xã ở các xứ như Phú Quốc, Lũng Kỳ, Cần Bột, Vũng Thơm, Rạch Giá, Cà Mau^[1].

Wikipedia tiếng Anh, một nguồn hạng C, kể một bản khác: Mạc Cửu sinh năm 1655 ở bán đảo Lôi Châu, được vua Chân Lạp ban tước Ốc Nha (Okna) trong khoảng 1687–1695 và đứng đầu một cộng đồng nhỏ người Hoa và người Việt ở miền nam Chân Lạp. Theo nguồn này, Hà Tiên khi ấy thuộc Chân Lạp, có cơ cấu chính trị hai tầng: Mạc Cửu cai quản dân Hoa, Việt, còn người Khmer vẫn do một quan Khmer cai quản^[3].

Năm 1708 và trấn Hà Tiên

Trần Thị Mai cho biết năm 1708 Mạc Cửu đem đất đã khai khẩn dâng chúa Nguyễn và được chấp thuận làm thuộc quốc. Chúa đặt vùng này thành trấn Hà Tiên, phong ông chức Tổng binh, tước Cửu Ngọc hầu, với lệ ba năm triều cống một lần^[1]. Báo Văn hóa chép ông được phong “Tổng trấn Hà Tiên”, được chúa Nguyễn Phúc Chu vẫn cho quyền tự chủ, giữ truyền thống cha truyền con nối như một tiểu vương; họ Mạc nắm quyền bảy đời và biến Hà Tiên thành một trong những nơi buôn bán sầm uất của khu vực^[2]. Hai nguồn Việt thống nhất mốc 1708 nhưng dùng hai danh xưng khác nhau (Tổng binh, Tổng trấn).

Wikipedia tiếng Anh cũng ghi mốc 1708 khi Mạc Cửu gửi phái đoàn triều cống chúa Nguyễn và nhận chức Tổng binh Hà Tiên, tước Cửu Ngọc hầu. Cùng nguồn kể thêm rằng năm 1715 vua Chân Lạp, với sự hỗ trợ của Xiêm, đánh Hà Tiên để đòi đất; Mạc Cửu thua, chạy đến Lũng Kỳ, sau đó trở về và dựng thêm các thành lũy phòng thủ. Nguồn này cũng nêu có tài liệu ghi Hà Tiên thuộc Chân Lạp đến năm 1714^[3]. Đây là một điểm còn tranh luận giữa các cách kể.

Hai cách nhìn lịch sử

Bài của Trần Thị Mai đặt câu chuyện trong một chuỗi tiến trình mà tác giả gọi là xác lập chủ quyền của chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trên vùng biển Tây Nam Bộ; theo cách nhìn này, đến đầu thế kỷ XVIII chủ quyền Việt Nam đã mở rộng đến Hà Tiên và mũi Cà Mau. Cũng bài này lại ghi rằng sách Thanh triều văn hiến thống khảo từng gọi Hà Tiên là “nước Cảng Khẩu”, một quốc gia riêng với chế độ trang phục và đền thờ Khổng Tử, cho thấy người đương thời bên ngoài nhìn vùng đất này khá độc lập^[1].

Ngược lại, Wikipedia tiếng Anh nhấn mạnh vai trò của Mạc Cửu giữa Chân Lạp và triều đình Nguyễn, các tước hiệu Khmer, và những cuộc xâm nhập của Xiêm^[3]. Hai cách kể không loại trừ nhau hoàn toàn, nhưng chúng khác nhau ở chỗ coi Hà Tiên trước 1708 là đất đã thuộc về ai, và ở mức độ tự chủ của họ Mạc sau đó. Vì liên quan đến ranh giới giữa các quốc gia, độc giả nên đọc thêm các nghiên cứu có bình duyệt từ nhiều phía.

Lăng Mạc Cửu hôm nay

Báo Văn hóa cho biết lăng và đền thờ Mạc Cửu do con trai trưởng Mạc Thiên Tích thiết kế, xây từ năm 1735 đến năm 1739, ở chân núi Bình San (phường Bình San, Hà Tiên). Khu lăng gồm đền thờ, lăng Mạc Cửu và 59 lăng mộ lớn nhỏ của người thân tộc. Khu di tích thắng cảnh núi Bình San được xếp hạng quốc gia theo Quyết định số 100-VH/QĐ ngày 21/01/1989 của Bộ Văn hóa^[2]. Năm mất của Mạc Cửu được ghi khác nhau: Wikipedia tiếng Anh ghi 1735, trong khi bệ tượng ở Hà Tiên khắc năm 1739.