Châu ấn thuyền Nhật Bản và quan hệ Đàng Trong – Nhật Bản (cuối thế kỷ XVI – 1635)

Bối cảnh: giấy phép đi biển của Nhật Bản

Năm 1592, theo Hoàng Anh Tuấn, Toyotomi Hideyoshi cấp chín giấy phép cho thuyền buôn Nhật sang Đông Nam Á, trong đó có một giấy phép cho Đại Việt; chế độ "châu ấn thuyền" (thuyền mang giấy phép có đóng dấu đỏ của chính quyền Nhật) từ đó thành hình^[1]. Đối với Đàng Trong, thương cảng Hội An nằm giữa tuyến buôn bán Đông Á, thu hút thương thuyền Trung Hoa chở tơ lụa và thương thuyền Nhật chở bạc nén. Nhật thương đến mua tơ lụa, trầm hương, kỳ nam và một số sản vật địa phương khác^[1]. Võ Văn Hoàng, dựa vào thống kê của học giả Iwao Seiichi, cho biết trong khoảng 1604–1635 có 356 giấy phép được cấp cho thuyền Nhật tới các cảng Đông Nam Á, trong đó 87 chiếc (24,4%) đến Đàng Trong, nhiều hơn 37 chiếc (10,4%) đến Đàng Ngoài^[3].

Chuyến đi theo gió mùa

Theo Võ Văn Hoàng, thuyền Nhật thường khởi hành vào tháng 11 theo gió mùa đông bắc, rồi tháng 7 năm sau theo gió đông nam quay về. Trong mỗi mùa buôn bán họ ở lại Hội An từ ba đến bốn tháng để thu mua hàng; vì mua không đủ như dự định nên thường để lại người gom hàng cho mùa sau^[3]. Hoàng Anh Tuấn, nhắc lại ước tính của Iwao Seiichi, cho rằng vốn trung bình mỗi châu ấn thuyền khoảng 50.000 lạng bạc; từ đó ông ước lượng lượng vốn bạc Nhật vào Đại Việt trong ba thập niên có thể lên tới khoảng hai triệu lạng, và coi bạc ấy góp phần mở rộng thủ công nghiệp xuất khẩu cùng nền kinh tế hàng hóa. Đây là suy luận của tác giả trên nền ước lượng, không phải số liệu chính xác^[1].

Thư từ giữa chúa Nguyễn và Mạc phủ

Bộ "Ngoại phiên thông thư" do học giả Kondo Juzo biên soạn, hoàn thành năm 1818, sưu tập thư từ ngoại giao của Mạc phủ Tokugawa với nhiều nước; phần An Nam gọi là "An Nam quốc thư", gồm bốn quyển, 62 bức (sáu bức chỉ còn tên, nên còn 56 bức), trải từ năm 1601 đến 1694^[2]. Đoàn Lê Giang cho biết bức đầu tiên là thư của Đoan quốc công Nguyễn Hoàng gửi Tokugawa Ieyasu năm 1601; Sở Cuồng Lê Dư là người đầu tiên giới thiệu bộ sách ở Việt Nam, đăng 35 bức trên Nam Phong tạp chí năm 1921–1922^[2]. Theo ông, qua các thư này Mạc phủ biết đến Đàng Trong và hình thành quan hệ chính thức với chúa Nguyễn; nội dung xoay quanh tặng vật (kỳ nam, trầm hương, lụa), việc bảo hộ thương nhân và đề nghị mua vũ khí, thuốc súng. Một thư năm 1606 cho thấy Nguyễn Hoàng nhận thương nhân Nhật Yashichiro làm con nuôi^[2]. Hoàng Anh Tuấn bổ sung rằng chúa Trịnh cũng gửi thư sang Edo nhưng chậm hơn khoảng một phần tư thế kỷ, và bức thư năm 1628 của Trịnh Tráng có giọng quá trịch thượng khiến tướng quân cấm châu ấn thuyền đến Đàng Ngoài^[1].

Nhật Bản phố ở Hội An

Võ Văn Hoàng kể người Nhật được chúa Nguyễn cho chọn đất lập "Nhật Bản phố", song song với phố người Hoa. Giáo sĩ Cristoforo Borri năm 1618 viết rằng Hội An như hai thành phố, mỗi nơi có người đứng đầu và phong tục riêng^[3]. Số dân Nhật khác nhau tùy ước tính: theo các nghiên cứu mà Võ Văn Hoàng dẫn, khoảng 200–300 người trong chừng 60 gia đình, trong khi một tác giả khác ghi tới 700 người vào đầu thế kỷ XVII^[3]. Về Chùa Cầu, tài liệu của chính quyền Hội An cho biết cầu không rõ niên đại chính xác, chỉ có thể xếp vào cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII với sự đầu tư của thương nhân Nhật, năm 1653 người Hoa tiếp quản và sửa lại; tên "Lai Viễn Kiều" do chúa Nguyễn Phúc Chu đặt năm 1719^[4].

Bức tranh cuộn "Giao Chỉ quốc mậu dịch độ hải đồ" của dòng họ Chaya, theo Võ Văn Hoàng được vẽ trước năm 1640, được dùng làm cơ sở để xác định vị trí phố Nhật. Ogura Sadao đã dựa vào các chú thích trên tranh để ước tính phố Nhật dài khoảng 300 m^[3].

Chấm dứt và dư âm

Năm 1635 Mạc phủ ban hành chính sách "tỏa quốc", chấm dứt hệ thống châu ấn thuyền; mậu dịch trực tiếp giữa Nhật Bản và Việt Nam kết thúc, quan hệ còn được duy trì chủ yếu qua thương nhân Hà Lan và Trung Hoa^[1]. Cộng đồng người Nhật ở Hội An mất liên lạc với quê hương và thu hẹp dần: một báo cáo năm 1642 ghi còn 40–50 người, và năm 1695 một thương nhân Anh chỉ thấy bốn hoặc năm gia đình Nhật^[3].

Cần lưu ý Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh quan hệ với Nhật Bản như một đối trọng với cách nhìn truyền thống coi Trung Hoa là đối tác chính. Đó là một luận điểm nghiên cứu, không nhằm phủ nhận vai trò thương nhân Hoa ở Hội An^[1].