Lễ khai ấn đền Trần (Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình)

Địa điểm và bối cảnh lịch sử

Lễ khai ấn diễn ra tại Khu di tích lịch sử - văn hóa Đền Trần - Chùa Tháp (còn gọi là Đền Trần - Chùa Phổ Minh), nay thuộc phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình^[2][6]. Các bài viết trước năm 2025 ghi địa điểm này là phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định (tên cũ)^[3]. Theo Báo Nhân Dân, khu di tích thờ 14 vị vua nhà Trần cùng Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, được hình thành trên vùng thủ phủ của Phủ Thiên Trường và Hành cung Thiên Trường, được xem là kinh đô thứ hai của Đại Việt thế kỷ XIII - XIV; khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia từ những năm 1960 và di tích quốc gia đặc biệt năm 2012^[1]. Theo Báo Văn hóa, cung Tức Mặc được xây dựng từ năm 1239, năm 1262 đổi thành cung Trùng Quang và hương Tức Mặc được nâng thành Phủ Thiên Trường^[2].

Thời gian và tên gọi lễ hội

Lễ khai ấn diễn ra vào giờ Tý đêm 14 tháng Giêng, rạng sáng ngày 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm^[1][3]. Lễ nằm trong lễ hội Khai ấn đền Trần với các hoạt động từ mùng 11 đến 16 tháng Giêng, như được thông báo cho các năm 2025 và 2026^[1][4]. Lễ hội truyền thống đền Trần, trong đó có lễ khai ấn, được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014^[1].

Nghi lễ khai ấn

Chính quyền địa phương mô tả lễ khai ấn là điển lệ của dòng họ Trần tại Tiên Miếu (cung Tức Mặc xưa, nay là đền Thiên Trường), với ý nghĩa cầu quốc thái dân an, thiên hạ thái bình và để mọi nhà cùng hưởng lộc ấn "Tích phúc vô cương"^[2][3]. Theo Báo Nhân Dân, kiệu ấn được rước từ đền Cố Trạch sang đền Thiên Trường; người chủ lễ là một cụ cao niên đại diện dòng họ Trần trong làng Tức Mặc, vào chính cung xin rước hòm ấn, dâng sớ lên các vua Trần, sau đó dùng ấn đóng lên những tờ giấy màu vàng^[1]. Báo Văn hóa cho biết năm 2024 nghi lễ được thực hiện tại ban thờ Trung thiên, đền Thiên Trường, với 14 cụ cao niên của dòng họ Trần làng Tức Mặc; sau lễ, cửa đền được mở dần cho người dân vào lễ đầu năm^[5]. Năm 2026, trong thời gian dâng hương và khai ấn (22 giờ đến 24 giờ đêm 14 tháng Giêng), đền Thiên Trường đóng cửa, chỉ người có trách nhiệm được vào nội cung^[6].

Ngoài lễ khai ấn, chương trình lễ hội năm 2026 còn có lễ rước kiệu Ngọc Lộ, lễ rước nước, tế cá và phóng sinh ra sông Hồng^[4]. Theo Báo Nhân Dân, kiệu Ngọc Lộ rước bát hương thờ Phật hoàng Trần Nhân Tông từ chùa Phổ Minh về đền Thiên Trường^[1].

Ý nghĩa của lá ấn và các ý kiến về nguồn gốc

Theo ông Nguyễn Văn Thư, nguyên Giám đốc Bảo tàng Nam Định, ấn không gắn với một cấp hành chính hay chức quan nào mà chỉ mang ý nghĩa điển lệ thờ tự ở miếu Trần; dân gian coi lá ấn như lộc vua, lộc thánh ban để mong được che chở, và ông cho rằng đi xin ấn để thăng quan tiến chức là hiểu sai^[1]. Cũng theo Báo Nhân Dân, chưa tìm thấy tài liệu, sử sách ghi cụ thể nguồn gốc lễ khai ấn, nhưng đây là tục lệ lâu đời của làng Tức Mặc; bài thơ chữ Hán "Thập tứ dạ quan khai ấn hội" của Tiến sĩ Đỗ Hựu (đỗ năm 1478, đời Lê Thánh Tông) được xem là ghi nhận sớm nhất, đưa lễ này về thế kỷ XV^[1]. Một số nhà nghiên cứu có quan điểm khác: Tiến sĩ Nguyễn Hồng Kiên (Viện Khảo cổ học) cho rằng việc khai ấn và phát ấn không có căn cứ sử học về nguồn gốc thời Trần và vốn là việc nội bộ của làng Tức Mặc dưới thời Nguyễn^[7].

Phát ấn và những điều chỉnh gần đây

Phát ấn là việc phát các lá ấn in cho nhân dân và du khách sau lễ khai ấn. Theo Báo Văn hóa, trước đây hoạt động này diễn ra ngay sau lễ khai ấn nên có cảnh đông đúc, chen lấn; đến năm 2024, phát ấn đã chuyển sang sáng hôm sau, bắt đầu từ 5 giờ ngày 15 tháng Giêng tại nhà Giải Vũ, đền Cố Trạch và nhà trưng bày, và ban quản lý di tích ghi nhận cảnh chen lấn không còn^[5]. Năm 2026, Ban tổ chức ban đầu thông báo phát ấn từ 2 giờ sáng ngày 15 tháng Giêng nhưng sau đó lùi sang 5 giờ sáng, theo quyết định thống nhất tại hội nghị ngày 13/2, với lý do thuận tiện đi lại và bảo đảm an ninh trật tự^[4]. Các điểm phát ấn năm 2026 là nhà Giải Vũ, nhà trưng bày và đền Trùng Hoa; việc mua, bán, lưu hành ấn không do nhà đền phát hành bị ngăn chặn, xử lý^[6].