Lễ bỏ mả (Lui msat) của người Ê Đê ở Đắk Lắk
Lễ bỏ mả của người Ê Đê ở Đắk Lắk khép lại thời kỳ giữ mả: ba ngày với cồng chiêng, múa trống Ktung khăk, rượu cần, lời khấn của thầy cúng, nghi thức thả gà trên mộ và "đẩy cầu thang" ở nhà chủ lễ; thường tổ chức khoảng tháng Giêng đến tháng Ba.
Có nguồn · 3
Giữ mả rồi bỏ mả
Theo nghiên cứu của Đỗ Hồng Kỳ (Viện Nghiên cứu Tôn giáo) đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo năm 2018, người Ê Đê có tục giữ mả (djă msat) sau khi chôn cất. Thời gian giữ mả khác nhau tùy nguyên nhân chết, tuổi tác và hoàn cảnh: người chết trẻ thường một, hai năm, người giàu có khi đến sáu, bảy năm. Trong thời gian ấy, chủ mộ mang ché rượu cần ra đặt ở phần mộ, cơm canh được mang đến mộ, vì theo họ khi chưa làm lễ bỏ mả (Lui msat) thì linh hồn vẫn quay về với thể xác để ăn uống[1].
Thời gian và quy mô
Lễ thường được tổ chức sau khi thu hoạch xong và sau lễ cúng bến nước, phổ biến từ tháng Giêng đến tháng Ba[1]; Báo Đại Đoàn Kết xếp lễ vào mùa nông nhàn từ tháng Mười Một đến tháng Ba, cùng thời kỳ với lễ cúng cơm mới[2]. Không phải người chết nào cũng được làm lễ theo đúng nghi thức: người chết trẻ thường làm đơn giản, còn ông bà già được tổ chức đầy đủ. Chủ nhà chuẩn bị trâu, bò, lợn, gà, rượu cần, gạo, củi, rau đủ cho dân làng ăn uống suốt lễ. Tác giả gọi đây là lễ quan trọng nhất và cũng là ngày vui buồn nhất của người Ê Đê, vì làm xong lễ, người sống đã trọn trách nhiệm với người chết[1].
Diễn biến ba ngày
Tác giả mô tả lễ theo khảo sát ở nhóm Ê Đê Adham và Kpă. Ngày đầu, họ hàng và bạn thân của người quá cố lo việc ở mộ; chiều, người thân mang gùi, chiêng, ché rượu cần đến đặt thành hàng ở đầu mộ, phía mặt trời mọc. Khi mặt trời lặn, tiếng chiêng vang dồn dập, theo quan niệm là để đánh thức linh hồn dậy uống rượu cần cùng dân làng; rượu cho người chết được đổ vào đoạn tre cắm ở đầu mộ. Ban đêm, lửa được đốt lên, thanh niên thổi kèn đing năm, nam nữ hát đối đáp; điểm cao trào là điệu múa trống Ktung khăk, mà theo tác giả vừa là nghi lễ vừa là văn nghệ, nơi mọi người tin linh hồn người khuất nhập cuộc vui, và nghệ nhân hát kể sử thi, truyện cổ[1].
Ngày thứ hai, dân làng chuẩn bị cơm, thịt, rượu; khoảng 11-12 giờ trưa, thầy cúng đứng trước mộ khấn mời thần linh và linh hồn về ăn uống, vui chơi với gia đình, dân làng để chia tay lần cuối. Sau đó là nghi thức thả một con gà sống lên mộ, được hiểu là cuộc chia ly mà người sống và người chết từ nay không còn phiền nhau. Tối đến, ở nhà chủ lễ, thầy cúng khấn lời cuối cùng bên một chiếc cầu thang giả rồi đẩy cầu thang xuống cùng vỏ bầu đựng rượu và lá chuối đựng cơm thịt; tác giả ghi nhận nhiều người khóc ở khoảnh khắc này. Ngày thứ ba, người ta trả đồ mượn và cột ché rượu cần ở gian khách để cúng lúa và đồ vật trong nhà, lễ coi như hoàn tất[1].
Nhà mồ và tượng
Theo cùng nghiên cứu, nhà mồ Ê Đê có bốn cột trụ gọi là gơng kut chạm hình nồi đồng và ba vòng tròn tô đen, đỏ, trắng. Tượng quanh nhà mồ là hình cách điệu của con người (múa trống, cầm dao, cầm bầu nước), con vật (voi, khỉ, rùa, rắn, thằn lằn) và đồ vật như nồi đồng, vầng trăng khuyết[1]. Báo Nhân Dân năm 2026 ghi lại lời các nghệ nhân ở Đắk Lắk: tượng được tạc bằng rìu, đục, dao, không cần bản vẽ, nét mặt là điều quan trọng nhất; trước khi lấy gỗ, người nhà vào rừng chọn cây và cúng xin phép[3].
Giá trị và biến đổi
Đỗ Hồng Kỳ nhận định lễ bỏ mả là hình thức sinh hoạt văn hóa nghệ thuật mang tính nguyên hợp cao: cả gia đình, dòng họ, buôn làng cùng góp sức, và nhiều nhạc cụ, điệu múa, lối ứng xử vốn bị kiêng cữ ngày thường được cho phép trong lễ[1]. Báo Nhân Dân cho biết sau lễ gia đình thôi viếng mộ vì tin người mất đã sang cuộc sống khác, đồng thời nêu rằng quan niệm đã thay đổi ở một số dân tộc và tượng nhà mồ nay còn xuất hiện ở nhà rông, làng du lịch cộng đồng; ngành văn hóa Đắk Lắk định kỳ tổ chức hội thi tạc tượng để nghệ nhân trao đổi kinh nghiệm và truyền nghề[3].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Bắc Phong, Nghi lễ của người Ê Đê, Báo Đại Đoàn Kết, 2015
Truy cập ngày 20 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
Nguyễn Công Lý, Lê Hường, Nghệ thuật tạc tượng nhà mồ ở Tây Nguyên, Báo Nhân Dân, 2026
Truy cập ngày 6 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 20 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót