Vụ án Lệ Chi Viên (1442)

Bối cảnh: một chuyến tuần du miền Đông

Mùa thu năm Nhâm Tuất (1442), vua Lê Thái Tông đi tuần miền Đông, duyệt quân ở Chí Linh rồi ghé chùa Côn Sơn, nơi ở của Nguyễn Trãi^[4][5]. Nguyễn Trãi là công thần khai quốc, nhưng ở thời bình sự nghiệp của ông lên xuống thất thường; Wikipedia ghi ông lui về ở ẩn từ năm 1439^[5]. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vua rất ưa Nguyễn Thị Lộ, người vợ lẽ của Nguyễn Trãi vừa đẹp vừa giỏi văn, nên gọi vào cung giữ chức Lễ nghi học sĩ để ngày đêm hầu cận^[1][2].

Điều chính sử chép

Theo Toàn thư, ngày 4 tháng 8 âm lịch vua về đến vườn Lệ Chi, huyện Gia Định (nay thuộc xã Đại Lai, Bắc Ninh)^[5], thức suốt đêm với Nguyễn Thị Lộ rồi mất. Các quan bí mật đưa linh cữu về, ngày mùng 6 mới tới kinh sư, nửa đêm vào cung mới phát tang; "mọi người đều nói" Thị Lộ giết vua^[1][2][4]. Thái tử Bang Cơ mới hai tuổi lên ngôi (Lê Nhân Tông); ngày 16 tháng 8 Nguyễn Trãi bị xử tru di ba họ. Theo Báo Pháp luật, hơn 400 người trong gia tộc bị giết còn Thị Lộ bị dìm xuống sông Hồng^[4]. Ngày 9 tháng 9, hai hoạn quan Đinh Phúc, Đinh Thắng cũng bị giết vì Nguyễn Trãi có nói hối hận không nghe lời hai người^[1][5].

Các bộ sử không hoàn toàn khớp nhau. Toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục đều viết vua mất vì bệnh đột ngột (Cương mục ghi là sốt rét) rồi dân chúng đổ tội cho Thị Lộ; riêng Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú khẳng định bà dùng thuốc độc^[1][5]. Về tuổi bà, Báo Pháp luật và Wikipedia ghi khoảng 40, còn Thanh Niên dẫn Nhị Khê tộc phả để cho rằng bà đã quá 50^[2][4][5].

Các cách lý giải hiện nay

Ngộ sát hay bệnh đột ngột. Theo Thanh Niên, bác sĩ Bùi Minh Đức (tạp chí Hồn Việt, 2014) đặt giả thuyết vua chết vì chứng "thượng mã phong" do gắng sức quá độ, và nhà nghiên cứu Mai Quốc Liên cho là hợp lý. Tác giả Thanh Niên phản bác: Đại Việt thông sử cho biết đêm ấy có một người đàn ông khác thức hầu thuốc, và khoảng cách tuổi giữa vua với Thị Lộ rất lớn^[2].

Vu oan do cung đình tranh ngôi. Phan Duy Kha, Lã Duy Lan và Đinh Công Vĩ trong "Nhìn lại lịch sử" (2003) cho rằng chủ mưu là Thần phi Nguyễn Thị Anh, mẹ Bang Cơ. Theo họ, bà lo sợ bí mật về dòng máu của con và muốn trừ Nguyễn Trãi, người che chở Ngô Thị Ngọc Dao, mẹ hoàng tử Tư Thành. Họ dựa vào những bài thơ được cho là của Đinh Liệt, chép trong "Đinh tộc ngọc phả", viết theo lối nói lái^[1][3][5]. Thanh Niên nêu rằng bản phả này được tìm thấy năm 1953 ở một thư viện Trung Quốc và chép lại; Wikipedia nói tính chính xác của nó chưa kiểm chứng được và chỉ nên tham khảo như giả thuyết^[3][5]. Cũng bài Thanh Niên này bác chi tiết trong một gia phả khác rằng Nguyễn Thị Anh căm ghét bà Ngô Thị Ngọc Dao, vì sau khi nhiếp chính bà lại phong cho bà Ngọc Dao giữ Thái miếu và thương Tư Thành như con; rồi tác giả nghiêng về lời Đinh Liệt^[3]. Nhà nghiên cứu Vũ Thị Thường, theo Wikipedia, cũng phản bác thuyết này: Tư Thành mới sinh được ít ngày, vua là người tài giỏi không dễ bị hại, Nguyễn Thị Anh đã nắm chắc ngôi cho con và Nguyễn Trãi không có thực quyền; theo bà, vua chết đột ngột, còn Nguyễn Trãi chỉ là người không may^[5].

Truyền thuyết "rắn báo oán". Dân gian kể Thị Lộ là rắn thành tinh đầu thai để trả thù vì họ Nguyễn từng phá tổ rắn. Thanh Niên cho biết chuyện đã lưu hành từ đầu thế kỷ XVI; Wikipedia dẫn Nguyễn Đổng Chi cho rằng đó là chuyện do giới Nho sĩ dựng nên, mô phỏng truyện Trung Quốc^[2][4][5].

Minh oan và dư âm

Lê Nhân Tông khi đọc "Dư địa chí" từng cho rằng Nguyễn Trãi bị oan nhưng vẫn quy tội cho Thị Lộ. Năm 1464, Lê Thánh Tông ban chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi và dùng con trai còn sống là Nguyễn Anh Vũ làm quan^[5]. Về Thị Lộ, các nguồn mâu thuẫn: Wikipedia ghi chiếu không nhắc bà, còn Báo Pháp luật dẫn câu phê "bà Lễ nghi học sĩ không can dự vào tội giết vua"^[4][5]. Một số nhà nghiên cứu, như Phan Huy Lê, Vũ Khiêu, Đinh Xuân Lâm, cho rằng bà là người chưa từng được minh oan^[5]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia gọi đây là một trong những vụ án oan thảm khốc nhất lịch sử phong kiến, đồng thời nhắc rằng nhiều sách sau thời Lê vẫn ghi tội Thị Lộ^[1]. Ở Gia Bình có khu di tích Lệ Chi Viên, còn miếu thờ bà ở Khuyến Lương (Hà Nội) được kể là nơi thi hài bà trôi về, theo lời truyền^[4].