Trận Chi Lăng – Xương Giang (1427)

Bối cảnh

Đầu mùa thu 1427, quân Minh còn giữ một số thành ở Đại Việt và bị nghĩa quân Lam Sơn vây chặt; theo bài của Nguyễn Thúy, riêng Đông Quan có khoảng 5 vạn quân và Vương Thông liên tục xin cứu viện^[1]. Triều Minh điều hai cánh quân: Liễu Thăng từ Quảng Tây vào Lạng Sơn với 10 vạn quân và 2 vạn ngựa, Mộc Thạnh từ Vân Nam vào Lào Cai với 5 vạn quân^[1]. Bài VietnamPlus thì nhắc con số 15 vạn viện binh theo đề nghị của Vương Thông^[2], cho thấy quân số nguồn nào cũng chỉ là ước lượng.

Phía Lam Sơn chọn cách “vây thành, diệt viện”: tập trung chủ lực tiêu diệt cánh Liễu Thăng, dùng lực lượng nhỏ hơn kiềm chế Mộc Thạnh, đồng thời giữ vòng vây quanh Vương Thông để hai bên không hợp quân^[1]. Thành Xương Giang, đầu mối cắt đường cứu viện, đã bị vây từ cuối năm 1426 và chỉ huy Lý Nhậm cùng các tướng Minh tự vẫn^[2]; Nguyễn Thúy ghi thành này bị hạ ngày 28/9/1427, trước khi viện binh vào tới^[1].

Trận Chi Lăng

Ngày 8/10/1427 Liễu Thăng vượt biên giới. Quân Lam Sơn do Trần Lựu và Lê Bôi chỉ huy vừa đánh vừa lui, nhử địch vào thế trận chuẩn bị sẵn ở Chi Lăng^[1]. Ngày 10/10, Liễu Thăng dẫn kỵ binh qua ải, tới chân núi Mã Yên, nơi có cánh đồng lầy; phục binh từ bốn phía xông ra, chia cắt rồi dồn địch xuống bùn. Liễu Thăng bị giết trên sườn núi này, hơn một vạn quân Minh bị diệt^[1].

Bài đăng trên cổng thông tin xã Châu Sơn (Lạng Sơn) kể gọn hơn: Liễu Thăng đích thân dẫn hơn 100 kỵ binh vào ải, số này bị tiêu diệt và chủ tướng bị chém ở Mã Yên; theo Toàn thư, quân Minh thiệt hại “hàng vạn”^[3]. Hai bài đo ở hai phạm vi khác nhau, và bài cổng thông tin cũng ghi rõ không nêu tổng quân số hai bên^[3]. Ải Chi Lăng được mô tả là lòng hẹp, hai bên núi vây quanh, rất thuận cho phục kích^[3].

Cần Trạm và Xương Giang

Phó tướng Lương Minh dẫn quân rút về hướng Đông Quan nhưng bị chặn đánh ở Cần Trạm (Bắc Giang) ngày 15/10 và tử trận; Thôi Tụ cùng Lý Khánh lên thay, kéo xuống Xương Giang^[1]. Quân Minh buộc phải hạ trại ngay trên cánh đồng đã bị nghĩa quân bao vây bốn phía. Ngày 3/11 Lam Sơn tổng công kích; sau một ngày giao chiến, theo bài của Nguyễn Thúy, hơn 6 vạn quân Minh bị diệt hoặc bắt, gồm cả các tướng chỉ huy^[1]. Cánh quân của Mộc Thạnh rút chạy khi biết tin Liễu Thăng thua, bị Phạm Văn Xảo và Trịnh Khả truy kích, hơn 2 vạn người bị diệt hoặc bắt^[1].

Số liệu trong cùng bài không hoàn toàn khớp: phần diễn biến cộng lại là hơn 1 vạn ở Mã Yên, hơn 6 vạn ở Xương Giang và hơn 2 vạn ở hướng Mộc Thạnh, trong khi phần tổng kết nói “diệt 10 vạn viện binh” và đánh tan 5 vạn quân kia^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam thì viết 15 vạn viện binh bị tiêu diệt^[4]. Người đọc nên coi các con số này là cách tổng kết của sử liệu hơn là thống kê chính xác.

Hội thề Đông Quan và việc rút quân

Mất hy vọng viện binh, Vương Thông xin hàng. Theo Lan Châu (Báo Pháp luật Việt Nam), hội thề diễn ra ngày 10/12/1427 ở phía nam thành Đông Quan: đoàn Đại Việt 14 người do Lê Lợi dẫn đầu, đoàn nhà Minh 17 người do Vương Thông dẫn đầu; hai bên khấn trời đất, uống máu ăn thề và đọc văn hội thề do Nguyễn Trãi soạn, trong đó phía Minh cam kết rút ngay, không chờ viện binh và không cướp bóc dọc đường^[4]. Bài của Phương Thảo trên website Bảo tàng Lịch sử quốc gia lại ghi đúng ngày 16/12/1427^[5]; hai nguồn lệch nhau sáu ngày và chưa được đối chiếu với bản Toàn thư trong lượt này.

Về việc rút quân, Phương Thảo cho biết Lê Lợi cấp thuyền, ngựa, lương thực cho khoảng 86.000 quân Minh về nước và trao trả danh sách 27.000 tù binh cùng ấn tín, giáp trụ của các tướng^[5]; Lan Châu ghi quân Minh bắt đầu rút từ 29/12/1427 và Vương Thông rời Đại Việt ngày 3/1/1428^[4]. VietnamPlus mô tả việc Vương Thông xin giảng hòa thực chất là đầu hàng, rồi được cấp ngựa và lương để về nước^[2].

Di tích và ý nghĩa

Nhiều tài liệu coi đây là trận quyết chiến chiến lược, kết thúc hai mươi năm nhà Minh đô hộ^[1][2]. Cổng thông tin xã Châu Sơn nhấn mạnh nghệ thuật lấy ít địch nhiều và sự phối hợp giữa nghĩa quân với dân địa phương^[3]. Địa điểm chiến thắng Xương Giang (Bắc Giang cũ, nay thuộc Bắc Ninh) được Thủ tướng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo quyết định ngày 31/12/2019, lễ đón nhận tổ chức ngày 29/1/2020; nơi đây có đền Xương Giang và lễ hội diễn ra hằng năm vào mùng 6 tháng Giêng^[2].