Dân tộc Mảng

Tên gọi và nguồn gốc

Mảng là tên tự gọi của cộng đồng này; một tên gọi khác được ghi nhận là Mảng Ư. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Mảng có hai nhóm địa phương là Mảng Gứng và Mảng Hệ^[1]. Truyền thuyết và truyện kể còn lưu truyền cho thấy họ là một trong những cư dân bản địa lâu đời của vùng Tây Bắc^[1]. Vùng Nặm Ban (xã Nặm Ban, huyện Sìn Hồ cũ, tỉnh Lai Châu) từ xưa vẫn được coi là "quê hương" của người Mảng^[1]. Một bài của báo Nhân Dân dẫn chuyện kể dân gian Tây Bắc cũng gọi nơi này là vùng đất tổ của đồng bào Mảng, nhưng ghi là nay thuộc huyện Nậm Nhùn (cũ)^[5].

Địa bàn cư trú

Theo điều tra năm 2019, người Mảng có 4.650 người^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết họ cư trú chủ yếu ở tỉnh Lai Châu^[2]. Báo Văn hóa nêu họ sống ở các huyện cũ Sìn Hồ, Mường Tè và Nậm Nhùn, trên những triền núi cao ven sông Đà và sông Nậm Na^[4]. Chú thích ảnh của Bảo tàng còn ghi nhận bản Pá Bon của người Mảng ở Mường Lay (Điện Biên), chụp năm 1996^[2].

Bảo tàng xếp người Mảng vào nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ-me miền Bắc, cùng với Xinh Mun, Kháng, Khơ Mú và Ơ Đu. Riêng người Mảng sống phân tán, nhà cửa đơn sơ, mang dấu ấn của lối sống du canh du cư^[3].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Mảng thuộc nhóm Môn - Khơ Me, ngữ hệ Nam Á; nhiều người Mảng biết tiếng Thái^[1][2]. Dân tộc này không có chữ viết riêng. Theo Báo Văn hóa, tiếng mẹ đẻ đang có nguy cơ mai một do giao thoa văn hóa và việc dùng tiếng Việt ngày càng phổ biến^[4].

Kinh tế truyền thống

Người Mảng sống chủ yếu bằng nương rẫy theo lối du canh du cư. Sau Tết, họ chọn nương và đánh dấu quyền sở hữu; tháng 3-4 phát cỏ rồi phơi khô, tháng 5-6 đốt nương và gieo hạt. Công cụ gồm rìu, dao và gậy chọc lỗ; đất cằn nên năng suất lúa thấp, đời sống bấp bênh. Gần đây đã xuất hiện nương cuốc, một số nơi còn làm ruộng bậc thang^[1].

Hái lượm và săn bắt giữ vai trò quan trọng quanh năm. Họ nuôi trâu, bò, dê, gà, lợn^[1], vừa để làm thực phẩm vừa để làm lễ vật cúng^[2]. Nghề đan lát nổi bật: bem, cót, gùi làm ra được nhiều dân tộc khác ưa chuộng^[1][2]. Báo Văn hóa nêu thêm nghề làm gốm và may trang phục; chiếc giỏ tre "bem" dùng trong lễ cưới và lễ vào nhà mới^[4]. Gùi đeo bằng dây qua trán, ách tì lên gáy, là phương tiện vận chuyển phổ biến^[1].

Người Mảng ăn hai bữa mỗi ngày, vào trưa và tối. Ngô là lương thực chính, thường trộn sắn hoặc ít gạo đồ; lá sắn non muối là món ăn gần như quanh năm. Họ có truyền thống ăn xôi nếp, đồ trên nồi ninh và đựng trong cơi tre mây có nắp^[1]. Trong lễ Tết, xôi nếp nương là món không thể thiếu^[4].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn, làm bằng gỗ tạp theo kỹ thuật thô sơ^[1]. Việc chọn đất, dựng nhà và lễ mừng nhà mới đều có nghi lễ, phải xem ngày giờ nhờ thầy bói^[1]. Khi dọn về nhà mới, người Mảng kiêng cho người lạ vào nhà trong ba ngày đầu, với quan niệm giữ sức khỏe và may mắn cho gia đình^[4].

Trang phục

Trang phục truyền thống vẫn được giữ, dù nhiều người mặc giống người Thái hoặc người Việt^[1]. Nét đặc trưng của phụ nữ là tấm choàng bằng vải trắng quấn quanh thân^[2]. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, tấm choàng thêu một hàng chỉ đỏ ở giữa; họ mặc váy chàm có viền đỏ ở gấu, quấn xà cạp, để đầu trần và buộc tóc thành chỏm^[1]. Báo Văn hóa mô tả theo cách khác: áo cánh xẻ ngực, chân váy dài, khăn choàng, đồng bạc và đồng xu trang trí trên áo, cùng khăn đội đầu và dây cuốn tóc nhiều màu; già trẻ đều mặc trang phục truyền thống vào ngày lễ Tết^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Người đứng đầu truyền thống là Pơgia, cùng Hội đồng các trưởng họ điều hành hoạt động văn hóa, tôn giáo và xã hội trong bản. Về sau tổ chức này bị phá vỡ và chịu ảnh hưởng của tổ chức xã hội Thái; tổ chức bản (Muy) vẫn được duy trì, trưởng bản phụ trách thu thuế và tạp dịch^[1]. Người Mảng có năm họ chính, mỗi họ lấy một con vật làm vật tổ^[1]. Các nguồn đã đọc không mô tả chế độ gia đình và hôn nhân của họ.

Tang lễ gồm nhiều nghi thức phức tạp, từ khâm liệm đến chôn cất. Quan tài xưa làm bằng vỏ cây hoặc tre ghép, về sau dùng thân cây khoét rỗng hoặc hòm ván gỗ^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Mảng coi Trời là đấng sáng tạo tối cao và có truyền thuyết về sự xuất hiện của loài người theo mô típ quả bầu. Vũ trụ được quan niệm có bốn tầng: trên trời là thế giới thần linh, mặt đất là thế giới của người và ma, dưới đất là người lùn, dưới nước là thế giới thuồng luồng^[1]. Ma nhà giữ vị trí đặc biệt quan trọng, được cúng vào dịp Tết hoặc khi trong nhà có người ốm; ngoài ra họ thờ ma Đẳm (tổ tiên, dòng họ) và cúng ma bản hằng năm^[1].

Bên cạnh Tết Nguyên đán, người Mảng đón Tết Cơm mới sau vụ gặt, vào tháng 10 âm lịch^[1]. Họ có nhiều nghi lễ nông nghiệp: lễ gieo nương, cúng hồn lúa và mẹ lúa, cúng sau thu hoạch^[1][2]. Báo Văn hóa nêu thêm lễ mừng lúa mới, lễ vào nhà mới, và cho biết lễ hội "Tết cầu mùa" được khôi phục năm 2023 ở huyện Nậm Nhùn (cũ), nhưng không mô tả nghi thức^[4]. Lễ mừng nhà mới là ngày vui của cả bản^[1].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Dân ca "xoỏng" là làn điệu được nhiều người yêu thích^[1]; báo Nhân Dân cũng nhắc đến điệu Soỏng^[5]. Người già thường kể say sưa các truyện dã sử và truyện về lịch sử dân tộc^[1]. Theo Báo Văn hóa, kho truyện cổ có Chuyện quả bầu, Ba vị thần nhà trời, Tục xăm cằm; tiếng sáo dài "lờ lầm" vang lên trong lễ hội và lúc nông nhàn; các điệu múa mô phỏng lao động như múa trồng lúa, múa giã gạo. Trước đây nam nữ hát đối đáp, nay ít nam giới còn biết hát^[4].

Trong lễ Tết, trẻ em chơi cầu lông và đánh quay; thanh niên có nơi chơi ném còn^[1].