Dân tộc Lự

Tên gọi và nguồn gốc

Người Lự tự gọi mình là Lừ, Thay hoặc Thay Lừ; tên gọi khác là Phù Lừ, Nhuồn, Duồn. Ở Việt Nam chỉ có nhóm Lự Đen (Lừ Đăm), còn nhóm Lự Trắng (Lừ Khao) sống ở vùng Síp Song Păn Na (Trung Quốc)^[1]. Điều tra năm 2019 ghi nhận 6.757 người Lự^[1][2].

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Lự có mặt ở vùng Xam Mứn (Điện Biên) ít nhất từ trước thế kỷ XI - XII, từng xây thành Xam Mứn (Tam Vạn) và khai khẩn nhiều ruộng đồng. Trong thời chiến, họ phân tán, một bộ phận lên sinh sống ở vùng núi Phong Thổ và Sìn Hồ^[1][2].

Địa bàn cư trú

Người Lự sống chủ yếu ở Lai Châu. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu các xã Bản Hon, Bình Lư, Nà Tăm (vùng huyện Tam Đường, trước thuộc huyện Phong Thổ cũ) và Ma Quai, Nậm Tăm (vùng huyện Sìn Hồ cũ); một số ít sống xen với người Thái ở Điện Biên và Than Uyên^[2]. Bản Hon là nơi có đông người Lự nhất tỉnh, với hơn 500 hộ, chiếm trên 90% số hộ trong xã^[5].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Lự thuộc nhóm Tày - Thái (ngữ hệ Thái - Ka Đai)^[1]. Người Lự có lịch riêng, tháng giêng của họ ứng với tháng 10 âm lịch. Chữ viết dùng mẫu tự Pali, ghi trên lá cọ rừng hoặc vải trắng bằng mực tàu; trẻ em 7 - 8 tuổi xưa kia đến học chữ với vị sư^[1].

Kinh tế truyền thống

Người Lự trồng lúa nếp, cấy mạ hai lần, có hệ thống mương, phai truyền thống dẫn nước vào ruộng; một số nơi bón phân xanh, rác và phân chuồng^[1]. Họ cũng làm nương rẫy theo kỹ thuật học từ người Mông, đồng thời hái lượm, săn bắt, đánh cá suối^[1][2]. Trâu, bò, lợn chỉ được giết vào lễ tết, không mổ để bán. Gùi, trâu kéo và ngựa thồ là phương tiện vận chuyển^[1].

Nghề dệt rất phát triển, nổi bật là thổ cẩm; người Lự còn có nghề rèn gươm nổi tiếng. Việc dệt vải, may chăn đệm do phụ nữ đảm nhiệm^[1]. Khung dệt thổ cẩm là vật dụng thiết yếu trong mỗi gia đình; phụ nữ làm thủ công mọi công đoạn từ trồng bông, kéo sợi, dệt, thêu đến nhuộm. Nghề đang chịu áp lực lớn từ hàng dệt công nghiệp, nhưng ngành du lịch Lai Châu đã chọn dệt thổ cẩm của người Lự ở Bản Hon làm một sản phẩm du lịch trọng điểm^[5]. Đan lát (rổ, rá, giỏ) chủ yếu để tự cung tự cấp^[2]. Người Lự ăn xôi, ưa các món cá, tiêu biểu là nộm chua làm từ cá tươi^[1].

Nhà ở

Người Lự ở nhà sàn, theo truyền thống chung của nhóm Tày - Thái. Mái nhà lợp cỏ gianh; mái trước và mái sau kéo dài tạo hiên che sàn và cầu thang, nơi thường đặt khung dệt^[1][2]. Khác với nhà người Thái và người Lào, nhà người Lự có một cửa chính luôn hướng tây bắc và một cửa ra sân phơi^[2]. Bếp đặt giữa nhà; trong nhà có chăn, đệm, màn, rèm^[1].

Trang phục

Phụ nữ Lự mặc áo chàm xẻ ngực, váy ống nhuộm chàm với thân váy dệt thổ cẩm nhiều màu, tạo cảm giác như váy hai tầng ghép lại. Họ đội khăn cuốn nghiêng về bên trái, đeo vòng cổ bạc nối chuỗi xà tích, vòng tay bạc hoặc đồng. Áo kiểu tứ thân ghép từ sáu mảnh vải hình rẻ quạt, có hoa văn thêu; ngày nay người Lự chủ yếu mua vải thô ở chợ để may, còn hoa văn chân váy vẫn do phụ nữ tự dệt^[1][2].

Nam giới mặc quần áo chàm đen, áo xẻ ngực cài cúc dây vải, có ba túi; quần thêu hoa văn từ đầu gối trở xuống; đội khăn đen quấn nhiều vòng. Xưa đàn ông thường đeo gươm vừa để tự vệ vừa là vật trang sức, nay không còn như trước^[1][2]. Tục nhuộm răng đen từng phổ biến ở cả nam và nữ, nay ít gặp hơn^[2]; một ngày hội văn hóa gần đây tại Bản Thẳm (Bản Hon) đã tái hiện tục này^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Quan hệ láng giềng giữ vai trò chủ đạo: các gia đình giúp nhau trong sản xuất, làm nhà mới, cưới xin và ma chay. Hai họ quan trọng nhất là Pu Da (họ nội) và Ta Nai (họ ngoại)^[1]. Mỗi bản có trưởng bản (Tạo bản) do dân bầu và một đến hai phó trưởng bản; ngày nay bản được quản lý theo cơ chế hành chính Nhà nước, phối hợp với Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Cựu chiến binh^[2].

Người Lự khuyến khích hôn nhân giữa các dòng họ có quan hệ họ hàng chéo, như câu tục ngữ "dao khâu đồng, hôn nhân trở về lối cũ", và không có hình thức ép duyên. Chàng rể ở nhà vợ ba năm, sau đó "làm dâu" hai năm rồi hai vợ chồng ra ở riêng thành gia đình hạt nhân. Lễ cưới gồm ba bước: "ăn giáp tối" (nhập phòng), "ăn mới" (nhà trai dâng lễ vật, trong đó có một thanh gươm) và đón dâu^[1].

Khi trẻ đầy tháng, thầy cúng bói tên bằng quả trứng gà đặt trên bát gạo, xem số hạt gạo rơi xuống là chẵn hay lẻ; tên được ghi trên mảnh vải và cha mẹ giữ làm giấy khai sinh. Tên nữ thường gặp là Kẻo (Ngọc), tên nam là Khăm (Vàng)^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Lự quan niệm vũ trụ có ba tầng: Mường Phạ (trời, nơi Then và tổ tiên trú ngụ), Mường Piêng (mặt đất) và Mường Lúm (thế giới dưới lòng đất). Người chết thành ma; ma lành (tổ tiên, ma bản làng) phù hộ con cháu nên việc cúng tổ tiên được coi trọng nhất^[2]. Tổ tiên được thờ ở gian "hóng" trong nhà, cúng mỗi năm một lần vào tháng giêng lịch Lự^[1].

Hằng năm có lễ "kiêng bản" (căm bản) vào tháng giêng, cúng ở đầu bản và cạnh sông, suối, cùng các lễ ở khu rừng thiêng vào mồng 3 tháng 3 và mồng 6 tháng 6. Sau lễ, cả bản ăn uống, chơi kéo co, ném én, hát sáo đôi, và kiêng người ngoài ra vào bản trong ba đến chín ngày. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, cách đây khoảng 60 - 70 năm người Lự còn tổ chức các lễ hội Phật giáo gọi là "bun"^[1].

Tết cơm mới diễn ra trước Tết Nguyên đán, thường từ cuối tháng 10 đến đầu tháng 12 âm lịch, khi lúa chín. Mỗi gia đình cúng tại bàn thờ tổ tiên trong nhà với thịt lợn, gà, xôi, bánh nếp, bánh chưng gù, rượu mới, cốm. Chủ nhà dâng cơm mới cho tổ tiên và hồn lúa; vì hồn lúa được cho là nhút nhát, chiếc gùi đựng lúa được trang trí hoa rừng và phủ nia để "mời" hồn lúa ăn cơm mới. Chủ nhà đan "ta leo" treo trước cửa để ngăn ma xấu, và ba ngày sau gia đình kiêng cho, vay, mua bán đồ đạc^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Nghệ thuật dân gian Lự phong phú; tiêu biểu là hát khắp (khắp Lử), khi cô gái dùng khăn đỏ che mặt hát theo tiếng sáo đôi do chàng trai thổi đệm. Các đôi nam nữ thường hát và thổi sáo trên chiếu cói giữa sân đến nửa đêm^[1][2]. Vòng xòe, điệu múa khăn, dân ca, thi đan lát, thi nấu xôi màu và thi bắt cá suối là những nội dung được tái hiện trong ngày hội văn hóa dân tộc Lự ở Bản Thẳm^[4]. Kéo co, ném én là các trò chơi thường gặp; thanh niên nam thích múa gươm^[1].