Dân tộc La Hủ

Tên gọi và nguồn gốc

Người La Hủ tự gọi mình là La Hủ. Cộng đồng có ba nhóm địa phương là La Hủ na (đen), La Hủ sư (vàng) và La Hủ phung (trắng)^[1]. Theo đồng bào, tên "La Hủ" có nghĩa là con hổ^[4]. Một tên gọi cũ của họ gắn với tập quán lợp nhà bằng lá rừng và dời đến nơi khác khi lá chuyển vàng^[1][2]. Điều tra năm 2019 ghi nhận 12.113 người La Hủ^[1]. Các nguồn tham khảo không nêu nguồn gốc và thời điểm di cư của dân tộc này.

Địa bàn cư trú

Người La Hủ sống chủ yếu ở vùng Mường Tè, tỉnh Lai Châu^[1][2]. Trước đây họ cư trú rải rác trên nương và núi cao thuộc hai xã Pa Ủ và Pa Vệ Sủ; ngày nay nhiều bản đã định canh định cư, như bản Nậm Xã (xã Bum Tổ)^[1]. Một bài của VOV tả các bản như Tân Biên, mỗi bản có vài chục nóc nhà dựng trên sườn núi cao^[3]. Một số bài báo còn nêu các xã biên giới Pa Vệ Sủ, Pa Ủ, Ka Lăng, Thu Lũm là nơi cư trú tập trung^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng La Hủ thuộc nhóm Tạng - Miến (ngữ hệ Hán - Tạng), gần với tiếng Miến hơn^[1]; tiếng nói có mượn nhiều từ của tiếng Hà Nhì^[4]. Xưa người La Hủ không có chữ viết; ngày nay học sinh học chữ quốc ngữ. Họ dùng lịch truyền miệng, một năm 12 tháng, mỗi tháng gắn với một con vật^[1].

Kinh tế truyền thống

Người La Hủ chủ yếu làm nương du canh với nhịp luân chuyển cao, gần đây chuyển dần sang trồng lúa ruộng bậc thang. Săn bắt, đánh cá, hái lượm giữ vai trò quan trọng. Họ nổi tiếng về đan lát (mâm cơm, ghế mây) và nghề rèn^[1]. Tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có ảnh người La Hủ bắn nỏ và xuống chợ ở Mường Tè^[2].

Bữa ăn đã chuyển từ ngô, cơm nếp sang chủ yếu là cơm tẻ; họ ưa thịt chim thú săn được, cá suối, măng chua, canh đậu. Người La Hủ không có truyền thống trồng bông, trước đây phải đổi thịt thú, nấm hương, lâm thổ sản lấy vải hoặc bông về tự dệt^[1]. Gùi đan bằng mây, giang có hai quai đeo vai là phương tiện đi lại trên địa hình dốc; người mẹ thường địu con khi đi làm^[1].

Nhà ở

Trước đây người La Hủ dựng nhà lợp lá rải rác trên nương. Ngày nay nhà trệt, vách trình đất hoặc ván là phổ biến, với bếp, bàn thờ và giường ngủ thường đặt chung một gian^[1][2]. Ở một số bản, nhà gỗ lợp tôn dựng trên sườn núi cao^[3].

Trang phục

Phụ nữ La Hủ mặc áo dài hai lớp: áo trong dài tay, áo ngoài tay ngắn chỉ mặc trong lễ tết. Khăn đội đầu nhiều tua chỉ màu, áo đính nhiều đồng xu và tay áo ghép nhiều loại vải^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mô tả áo dài tay cổ tròn thêu hoa văn hoặc đính nẹp vải, quần kiểu "chân què", khăn đội đầu trang trí sặc sỡ với vòng chụp đầu, dây cuốn tóc và tua len; nam giới mặc khăn, áo, quần nhuộm chàm giản dị hơn^[2]. Mũ trẻ em, không phân biệt trai gái, đính xu bạc và chỉ màu; vì mũ gắn với hồn vía nên người ta kiêng cho hay bán^[1]. Trang phục của người La Hủ có phần vay mượn từ người Hà Nhì^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Người La Hủ cư trú phân tán thành nhiều xóm nhỏ, thành phần dân cư thay đổi thường xuyên do du canh. Xã hội chưa phân hóa giàu nghèo; phụ nữ được tôn trọng trong gia đình nhưng ít vai trò xã hội. Quan hệ dòng họ khá lỏng lẻo, không có người đứng đầu hay nghi lễ chung cho cả họ^[1].

Thanh niên được tự do yêu đương khi đến tuổi lập gia đình. Lễ cưới gồm nhiều bước, nhà trai bắt buộc phải có thịt sóc; sau cưới cô dâu về ở bên chồng, nhưng chàng trai không đủ sính lễ (nhất là bạc trắng) có thể phải ở rể. Sản phụ sinh tại buồng riêng với sự giúp đỡ của mẹ chồng hoặc chị em gái; ba ngày sau làm lễ đặt tên, tên thường theo ngày sinh nên trùng tên khá phổ biến, trẻ hay ốm có thể được đổi tên^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Theo quan niệm của người La Hủ, sống chết do trời định; hồn người có thể lên "nhà ốm" hoặc "nhà chết" trên trời, nếu lên nhà ốm thì phải cúng xin hồn về, và có thể kéo dài tuổi thọ bằng lễ cúng giải hạn sau khi bói tìm nguyên nhân. Họ thờ cúng tổ tiên vào dịp cơm mới, tết tháng Bảy, sau khi gieo lúa nương, khi cưới xin hoặc ma chay, không cúng giỗ, lễ vật là cơm gói trong lá rừng. Khi có người mất, người ta bắn súng để báo tin; quan tài là khúc gỗ bổ đôi, khoét rỗng; con cái để tang cha mẹ ba năm. Dịp tết cơm mới vào đầu tháng 10 hoặc 11 âm lịch, mọi người kiêng ba ngày không hái rau, lấy củi, chặt cây, phát cỏ trong rừng^[1].

Tết cổ truyền diễn ra vào nửa cuối tháng Chạp âm lịch, mỗi gia đình chọn ngày hợp tuổi chủ nhà và tránh các ngày khỉ, hổ, chó, rắn hay ngày có người thân qua đời. Sáng sớm, chủ nhà đặt bát cơm đầu tiên của nồi cơm mới lên mẹt, mang đến giữa giường ngủ để cầu tổ tiên phù hộ sức khỏe, mùa màng, chăn nuôi. Sau đó họ hàng thăm hỏi, uống rượu và múa xòe. Mỗi nhà đều mổ một con lợn khỏe để xem gan vào đầu năm, qua đó đoán vận hạn, sức khỏe của gia đình và hàng xóm. Bánh chưng gói giống bánh tét và bánh dày làm từ nếp nương là món ăn Tết^[3]. Một số bài báo còn nhắc tới lễ cầu mưa đầu năm, lễ cầu hạt giống và Tết mùa mưa của người La Hủ^[4].

Người La Hủ hiểu biết nhiều cây thuốc rừng và thường giữ kín các nghi lễ gắn với việc hái thuốc^[1].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Trong các dịp lễ tết, trống khoét từ thân gỗ, bịt da thú rừng như nai, hoẵng, bò tót được dùng để giữ nhịp cho điệu xòe; trống tương tự trống của người Hà Nhì. Người La Hủ thích nghe và thổi thành thạo khèn; buổi tối, trẻ em quây quần bên lửa, vừa chơi vừa hát và gõ cây làm nhịp^[1]. Sáo cũng là nhạc cụ truyền thống của đồng bào^[4]; ảnh tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có cảnh thổi sáo ở Mường Tè^[2].